Ahlak Yaralanması
İNG
Moral Injury
ALM
Moralische Verwundung
FRA
Blessure Morale
ARA
الإصابة الأخلاقيّة
Bir psikolojik yaralanma türü, içsel çatışma, vicdan yarasıdır (Altınlı Macić, 2022: 522; Koenig vd., 2017: 147; Ramsay, 2020: 111; Shay, 2011: 182). Bir kişinin ahlaki ilkeleriyle çelişen travmatik ve stresli olaylarla, yanlış olduğuna inandığı kötülüklerle karşılaşması, bu olayları ve kötülükleri işlemesi/yapması, işitmesi, görmesi veya bunlara engel ol(a)maması neticesinde kişide ortaya çıkan ahlak yaralanması olarak ifade edilir (Denov, 2022: 5; Litz vd., 2009: 697, 700; Shay, 2002: 183). Doğru olduğu kabul edilen değerlere uygun hareket edilmemesi veya bu esaslara aykırı davranılması kişide derin bir ihlal duygusuna neden olmaktadır, bu ihlal duygusu da ahlak yaralanması olarak kavramsallaştırılmaktadır (Brock & Lettini, 2013: 1). Ahlak yaralanması kişinin inanç sistemi ve dünya görüşü ile ciddi bir uyumsuzluktan kaynaklanmaktadır (Yan, 2016: 451).
Bir başka ifadeyle, doğru ve yanlış duygu, düşünce ve davranışlara yönelik ahlaki kodların, algıların, değerlerin, sınırların, beklentilerin, standartların, prensiplerin ihmali, ihlali veya ihanete uğraması nedeniyle kişide meydana gelen bir tür sendromdur. Bu sendrom ile kişide bir takım patolojik olmayan duygusal, bilişsel, davranışsal, psikolojik, sosyal, varoluşsal, manevi ve dinî semptomlar görülür (Denov, 2022: 5; Farnsworth vd., 2017: 394-395; Jamieson vd., 2020: 1060). Suçluluk, utanç, öfke, kaygı, depresyon, hayatın anlamının sorgulanması, anlam kaybı, güven kaybı, inanç kaybı, umut kaybı, manevi varoluşsal çatışma, kişinin kendisini değersizleştirmesi, kınaması, kendisinden iğrenmesi, işe yaramama duygusu, memnuniyetsizlik, sosyal problemler, kendine zarar verme, intihar vb. eğilim ve/veya eylemler söz konusu ahlakî yaralanmanın belirtilerinden olarak kabul edilir (Williamson, 2018: 344).
Kişide bu sıkıntıların ortaya çıkmasına neden olan olaylara ve kötülüklere potansiyel ahlaki yaralayıcı olaylar denir (Harris vd., 2021: 197; Held vd., 2021: 2; Nash, vd., 2013: 647; Williamson, 2018: 339). Bu olaylar insanlık dışı ve zalimane her türlü travmatik eylemdir. Bunlara şu şekilde örnek verilebilir: Kişinin kendisi, liderler, akranlar, güvenilir siviller, önemli kişiler tarafından orantısız1 veya gereksiz uygulanması, savaşlar, katliamlar, zulümler, vahşet, , terkedilmiş yoldaşlar, ölü bedenler, parçalanmış cesetler, sakatlamalar, eziyetler, kötüye kullanımlar, istismarlar, tecavüzler, acı çekmeye sebebiyet verecek her türlü kötü muamele, eylem ve öldürme, bunlara şahitlik etme veya bunların yanı sıra yaralılara, ihtiyaç sahiplerine, zulüm görenlere yardım edememek gibi durumlar (Nash & Litz, 2013: 368).
Potansiyel ahlaki yaralayıcı olaylar bireylerin kendi yaşantılarında karşısına çıkabildiği gibi, küreselleşen ve gelişen teknoloji sayesinde başka yerlerde yaşananlar da olayları doğrudan tecrübe etmeyen kişilerin hayatına dâhil olabilir. Bunun en büyük örneği dünyanın dört bir tarafından tanıklık edilen soykırımıdır. 1948’den beri süregelen Filistin topraklarının sistemli bir şekilde güçleri tarafından ele geçirilmesi2, etnik temizlik ve sömürgeleştirme sisteminin hayata geçirilmesi (Pappé, 2006: 7), ardından farklı dönemlerde e saldırılar ve en son itibariyle İsrail’in Filistin halkına uygulamakta olduğu savaş binlerce , , erkek, masum sivillerin öldürülmesi ile devam etmektedir. Durmadan her gün devam eden ve uluslararası hukukun ihlal edildiği bu soykırımda tüm dünyanın gözleri önünde ve diğer Filistin şehirlerinde bebek yaşlı denmeden sivillere karşı saldırı, katliam, zulüm ve vahşet hüküm sürmektedir. Bu süreçte halkın çoğunluğu yerinden edilmekte, ler ve lar gibi merkezî binalar ile yerleşim yerleri hedef alınarak bombalanmakta, yıkılmakta, hava ve kara araçları ile baskınlar düzenlenerek kuşatılmaktadır. Genç-yaşlı ayırmaksızın Filistinliler kaçırılmakta, esir edilmekte, işkencelere ve insanlık dışı uygulamalara maruz bırakılmakta3, organları çalınmakta4, yemek ve su5 gibi temel ihtiyaçları karşılayacak her türlü destekten mahrum bırakılmakta, toplu bir cezalandırma ile karşı karşıya kalmaktadırlar. Hastanelerde hastalar, yaralılar, kuvözlerde bebekler6 elektrik kesintileri sebebiyle oksijen ve elektronik cihaz destekleri gibi hayati kaynaklara ulaşamayarak can vermektedir. , ilaç, medikal malzeme ve tıbbi imkânların yetersizliği nedeniyle ameliyatlar ve amputeler anestezisiz yapılmaktadır7. Yaralılara müdahale etmek isteyen ambulanslar ve insani yardımı karşılamak üzere bekleyen görevliler bile kasıtlı olarak ve özellikle ağır ateşli silahlarla hedef alınmaktadır. Havadan gönderilen yardım kutularını almaya çalışan halk da İsrail güçleri tarafından hedef alınarak öldürülmektedir8. İnsani yardım taşıyan tırlar çoğunlukla sınır kapılarında bekletilmekte ve geçişlerine engel olunmaktadır. Filistin halkının yarısından fazlası ve kıtlık ile mücadeleye zorlanmaktadır. Farklı bölgelerde enkaz altlarında ve yol kenarlarında cesetler bulunmakta ve İsrail güçlerinin engellemeleri nedeniyle düzenli cenaze ve defin işlemleri gerçekleştirilememektedir.
Bütün boyutları ve aşamalarıyla alabildiğine geniş bir çapta dünya kamuoyunun gözleri önünde yaşanan, tarihin en geniş çaplı katliamlarından biri olan Filistin soykırımında yukarıda sayılan potansiyel ahlaki yaralayıcı olayların tamamı görülmektedir. İsrail’in , ve AB üyesi ülkelerin desteklerini alarak ölçüsüzce sahnelediği insanlık dramı ve terör vahşeti, pek çok kesimden insanın ahlak yaralanmasıyla karşı karşıya kalmasına neden olmaktadır. İsrail’in ahlak ve hukuk dışı söz konusu eylemleriyle uygulamaları ve bu insanlık dışı felaketlerin etkileri, olayları bizzat yaşayan sivillerin ve askerî personelin; yaşananları kayda alan medya mensuplarının ( ve habercilerin), hizmeti çalışanlarının ahlak yaralanmasıyla karşı karşıya gelmesine neden olmuştur ve hala olmaktadır. Olayların odağındaki bireylerin yanı sıra, kitle iletişim araçlarıyla bu katliam ve barbarlığa tanıklık eden dünyanın en uzak ve en yakın coğrafyalarındaki siviller de ahlak yaralanması riski ve tehdidine maruz bırakılmıştır. Dolayısıyla yaşanan soykırım nedeniyle yaşı, cinsiyeti, rengi, ırkı, dini, inancı, dünya görüşü fark etmeksizin pek çok bireyde ahlaki yaralanmanın ortaya çıktığını söylemek mümkündür.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Orantılılık İlkesi
- 2.Ayrıca bkz. Siyonist İşgal; Yerinden Etme
- 3.Bkz. Filistin Askısı
- 4.Bkz. Organ Gasbı; Organ Kaçakcılığı
- 5.Bkz. Su Hakkı
- 6.Bkz. Çocukların Hedef Alınması; el-Rantîsî Hastanesi; Gazze Sağlık Sistemi; Şifa Hastanesi
- 7.Ayrıca bkz. Anestezisiz Ameliyat; İnsani Kriz; Tıbbi Apartheid; Tıbbi Soykırım
- 8.Bkz. Öldüren Yardım
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Altınlı Macić, M. (2022). “Gizli Yara: Ahlaki Yaralanma”. Mizânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi, 15, 519-554.
- Brock, Rita Nakashima & Lettini, Gabriella (2013). Soul Repair: Recovering from Moral Injury after War. Boston: Beacon Press.
- Denov, Myriam (2022). “Encountering Children and Child Soldiers During Military Deployments: The Impact and Implications for Moral Injury”. European Journal of Psychotraumatology, 13, 1-17.
- Farnsworth, Jacob; Drescher, Kent D. & Evans, Wyatt R. (2017). “A Functional Approach to Understanding and Treating Military-Related Moral Injury”. Journal of Contextual Behavioral Science, 6 (4), 391-397.
- Harris, J. Irene; Chamberlin, Elizabeth S.; Engdahl, Brian; Ayre, Amanda; Usset, Timothy & Mendez, Diana (2021). “Spiritually Integrated Interventions for PTSD and Moral Injury”. Current Tratment Options in Psychiatry, 8 (4), 196-212.
- Held, Philip; Klassen, Brian J.; Steigerwald, Victoria L.; Smith, Dale L.; Bravo, Karyna; Rozek, David C.; Horn, Rebecca Van & Zalta, Alyson (2021). “Do Morally İnjurious Experiences and Index Events Negatively Impact Intensive PTSD Treatment Outcomes among Combat Ceterans?”. European Journal of Psychotraumatology, 12, 1-11.
- Jamieson, Nikki; Maple, Myfanwy; Ratnarajah, Dorothy & Usher, Kim (2020). “Military Moral Injury: A Concept Analysis”. International Journal of Mental Health Nursing, 29, 1049-1066.
- Koenig, Harold G.; Boucher, Nathan A.; Oliver, Rev. John P.; Youssef, Nagy; Mooney, Scott R.; Currier, Joseph M. & Pearce, Michelle (2017). “Rationale for Spiritually Oriented Cognitive Processing Therapy for Moral Injury in Active Duty Military and Veterans With Posttraumatic Stress Disorder”. The Journal of Nervous and Mental Disease, 205 (2), 147-153.
- Litz, Brett; Stein, Nathan R.; Delaney, Eileen; Lebowitz, Leslie; Nash, William P.; Silva, Caroline & Maguen, Shira (2009). “Moral Injury and Moral Repair in War Veterans: A Preliminary Model and Intervention Strategy”. Clinical Psychology Review, 29 (8), 695-706.
- Nash, William P. & Litz, Brett T. (2013). “Moral Injury: A Mechanism for War-Related Psychological Trauma in Military Family Members”. Clinical Child and Family Psychology Review, 51, 365-375.
- Nash, William P.; Marino Carper, Teresa L.; Mills, Mary Alice; Au, Teresa; Goldsmith, Abigail & Litz, Brett T. (2013). “Psychometric Evaluation of the Moral Injury Events Scale”. Military Medicine, 178 (6), 646-652.
- Pappé, Ilan (2006). “The 1948 Ethnic Cleansing of Palestine”. Journal of Palestine Studies, 36 (1), 6-20.
- Ramsay, N. J. (2020). “Spiritual Care for Veterans and Their Families Affected by Moral Injury: How Faith Communities Can Help”. B. E. Kelle (Ed.), Moral Injury: A Guidebook for Understanding and Engagement. London: Lexington Books.
- Shay, J. (2002). Odysseus in America: Combat Trauma and the Trials of Homecoming. New York: Scribner.
- Shay, J. (2011). “Casualties”. Daedalus: The Journal of the American Academy of Arts and Sciences, 140 (3), 180-188.
- Shay, J. (2014). “Moral Injury”. Psychoanalytic Psychology, 31 (2), 182-191.
- Williamson, V. (2018). “Occupational Moral Injury and Mental Health: Systematic Review and Meta-Analysis”. The British Journal of Psychiatry, 212, 339-346.
- Yan, G. W. (2016). “The Invisible Wound: Moral Injury and Its Impact on the Health of Operation Enduring Freedom/Operation Iraqi Freedom Veterans”. Military Medicine, 181 (5), 451-458.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Fleming, W. H. (2021). “Moral Injury and the Absurd: The Suffering of Moral Paradox”. Journal of Religion and Health, 60 (5), 3012-3033.
- Griffin, Brandon J.; Purcell, Natalie; Burkman, Kristine; Litz, Brett T.; Bryan, Craig J.; Schmitz, Martha; Villierme, Claudia; Walsh, Jessica & Maguen, Shira (2019). “Moral Injury: An Integrative Review”. Journal of Traumatic Stress, 32 (3), 350-362.
- Jinkerson, J. D. (2016). “Defining and Assessing Moral Injury: A Syndrom Perspective”. Traumatology, 22 (2), 122-130.
- Jones, E. (2020). “Moral Injury in a Context of Trauma”. BR J Psychiatry, 216 (3), 127-128.
- Koenig, H. G. & Al Zaben, F. (2021). “Moral Injury: An Increasingly Recognized and Widespread Syndrome”. Journal of Religion and Health, 60 (5), 2989-3011.
- Richardson, Natalie; Lamson, Angela L.; Smith, Maggie; Eagan, Sheena M.; Zvonkovic, Anisa M. & Jensen, Jakob F. (2020). “Defining Moral Injury Amon Military Populations: A Systematic Review”. Journal of Traumatic Stress, 33 (4), 575-586.
- Yeterian, Julie D.; Berke, Danielle S.; Carney, Jessica R.; McIntyre-Smith, Alexandra; St. Cyr, Kate; King, Lisa; Kline, Nora K.; Phelps, Andrea & Litz, Brett (2019). “Defining and Measuring Moral Injury: Rationale, Design, and Preliminary Findings From the Moral Injury Outcome Scale Consortium”. Journal of Traumatic Stress, 32 (3), 363-372.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Altınlı Macić, Merve. “Ahlak Yaralanması”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 93-96. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.