İçeriğe geç
HU · HUKUK4 dk okuma · s. 535–538

Filistin Askısı

İNG

Palestinian Hanging

ALM

Palästinensische Aufhängung

FRA

Estrapade / Pendaison Palestinienne

ARA

التعليق الفلسطينيّ منهج تعذيب يتمّ تطبيقه في زنازن إسرائيل على الفلسطينيّين

YAZAR

Abdulkadir PEKEL

ORCID 0000-0002-1696-6075

KİTAPTA

s. 535–538

Atıf al

İşkencenin etkin biçimde soruşturulması ve belgelendirilmesine ilişkin standartları ortaya koyan İstanbul Protokolü’nün 206. paragrafında Filistin askısı, asma yoluyla (suspension) yapılan işkence yöntemlerinden biri olarak gösterilmekte ve şöyle tarif edilmektedir: “Bu yöntem, kurbanın kollarının arkadan bağlanıp dirseklerden 90 derece bükülerek yatay bir çubuğa asılmasıyla uygulanır. Diğer bir varyasyonda ise mahkum, dirseklerinden veya bileklerinden bağlanan bir ip ile kolları arkada olacak şekilde asılarak askıya alınır.” (OHCHR, 2004).

21. yüzyılda Filistin askısı olarak tanınan işkence yöntemi Orta Çağ Engizisyonu Dönemi’nde (MÖ 500-1500) strappado adıyla bilinmekte ve yaygın olarak kullanılmaktaydı. Kilisenin otoritesini sorgulayanlara karşı Engizisyon’un uyguladığı en korkutucu işkence türlerinden olan strappado, kurbanın kollarının bir iple arkadan bağlanarak makara benzeri bir araçla yükseğe asılmasıyla gerçekleştirilmekteydi. Omuzların yerinden çıkmasına neden olan bu yöntemde acıyı artırmak amacıyla ayak bileklerine ağırlıkların da bağlandığı bilinmektedir (Bennett, 2012: 2,3). Günümüzde ise kullandığı işkencelerle literatüründe ciddi bir yer işgal eden İsrail’in (bkz. Amnesty International, 2023; DCI-Palestine, 2009; Gordon & Ruchama, 1995; Rejali, 2007) yaygın olarak e yönelik uyguladığı bir teknik olduğu için bu işkence yöntemi “Filistin askısı” adıyla anılır olmuştur (Özer, 2023). Öyle ki işkencenin konu edildiği birçok kitabın başlığında “Filistin askısı” tabiri geçmektedir (Gökburun, 1994; Pişkinsüt, 2001).

Bu işkence yönteminde, kolların kalp seviyesi üzerinde tutularak vücudun kan dolaşımı engellenir ve ciğerlere doğru oluşan baskıyla kişinin nefes alması engellenir. Hem acının artması hem de nefes almasının güçleşmesiyle mağdurda oksijen eksikliği ve vücut duruşu nedeniyle de omuz çıkığı, bilek kırığı, el/kol sinirlerinde hasar, omurga problemleri, dolaşım bozukluğu gibi ciddi sorunları oluşmaktadır. Fiziksel zararın yanı sıra, Filistin askısının birey üzerinde derin psikolojik etkileri de bulunmaktadır. Uzun süreli bekletilme, bilinç kaybı, anksiyete, travma sonrası stres bozukluğu gibi kalıcı psikolojik problemlere yol açabilmektedir (Pişkinsüt, 2001: 79, 86, 131).

Filistin askısı ile işkence edilen kurbanların ölümleri genellikle omuz kas liflerinin parçalanması sonucu böbrek yetmezliğine bağlı olarak gerçekleşir. Hayatta kalan tutuklularla yapılan görüşmelerin yanı sıra mağdurların bileklerindeki bağ izleri, askıya alındıkları yerlerdeki morarmalar, kas nekrozları, iki omuzun eklem kapsüllerinde kanamalar bu yöntem ile işkenceye uğradıklarını kanıtlamıştır (Başaran, 2020: 42).

İşkence, uluslararası hukukta yasaklanmıştır. Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşme, taraf devletlere işkence fiillerini önleme, cezalandırma yükümlülüğü getirmektedir (Birleşmiş Milletler İşkenceye Karşı Sözleşme, 1987: m.2, m.5). Buna karşın Uluslararası Af Örgütü de sonrasında İsrail’in Filistinlilere yönelik keyfi uygulamalarını önemli ölçüde artırdığını, tutuklulara yönelik insanlık dışı ve aşağılayıcı muamelelerin yaygınlaşmasına göz yumduğunu ve gözaltında yaşanan işkence ve ölüm olaylarını soruşturmadığına dair açıklamalarda bulunmuştur1 (Amnesty International, 2023).

Filistin askısı, doğası gereği insan onuruna aykırı ve insana ıstırap verici bir yöntem olması bakımından en ağır işkence teknikleri kapsamına girmektedir. İstanbul Protokolü’ne göre “Filistin askısı” uygulaması, kısa bir süre içinde brakiyal pleksusta kalıcı hasara sebep olabilir. Başka bir ifadeyle bu işkence metoduna maruz kalan kişinin omuz, kol ve el hareketlerinden sorumlu sinir ağı kısa süre içinde kalıcı biçimde zarar görebilir. (OHCHR, 2004).

Askı yöntemi (suspension), işkenceye maruz kalan Filistinlilerin tanıklıklarında “shabh”, “shabeh” ya da “shabach” olarak ifade edilmektedir. B’tselem’in da işkenceye maruz kalan pek çok Filistinlinin tanıklığına dayan 1998 tarihli bir raporunda Filistin askısı yöntemi “ayakta shabeh (standing shabeh)” şeklinde yer almakta ve bu yöntemin İsrail güvenlik güçleri tarafından en sık başvurulan yöntemlerden biri olduğu ifade edilmektedir. (B’tselem, 1998).

İnsan Hakları Merkezinin (PCHR) Ekim 2023 sonrası ’deki tanıklıklara dayalı olarak yayımladığı 2025 tarihli “İşkence ve Soykırım” raporunda, askı yönteminin özellikle sorgular sırasında yaygın olarak kullanıldığı vurgulanmaktadır: “Görüşme yapılan kişiler tarafından sıklıkla bildirilen bir askı şekli, kişinin tüm ağırlığının bağlı elleriyle asılı kaldığı “shabh” yöntemidir. Görüşülen kişiler, tek seferde saatlerce süren ve günlerce tekrarlanan askı uygulamalarına maruz kaldıklarını ifade etmişlerdir.” (PCHR, 2025: 49) Raporda işkence mağdurlarının tanıklıklarından bazıları şöyledir:

Askerler […] beni shabh pozisyonunda, başımın üzerinde güneş varken astılar. Shabh, bir kişinin tavandan asılarak ayak parmaklarının yerden kesildiği bir pozisyondur. Yanımda shabh pozisyonunda asılı başka tutuklular da vardı ve bir tanesini akrabam [isim lü] olarak tanıdım. Bu pozisyonda 6 saat boyunca asılı bırakıldım. (42 yaşında erkek, gazeteci, Beit Lahia’daki evinden gözaltına alındı, toplam 43 gün boyunca önce sokakta tutuldu, ardından Zikim’deki bir askeri gözaltı tesisi de dahil bilinmeyen yerlere götürüldü.)

İsrail işgal güçlerinin (IOF) bir askeri tesisinde, Arapçada “shabh” olarak bilinen pozisyonda kelepçelendim. Ellerim dikenli telle çevrili bir çite bağlanarak asıldım ve ayaklarım yerden kesildi. Acı dayanılmazdı, özellikle 136 kilo olmam nedeniyle tüm ağırlığım bileklerime biniyordu. Şafak vakti yağmur yağana kadar bu ıstırap verici pozisyonda kaldım. Beni indirdiklerinde askerler yüzüme su döktüler. Bileklerimde kan gördüm ve sonra kelepçeleri arkamdan daha da sıktılar.” (27 yaşında erkek, Netzarim kontrol noktasından gözaltına alındı, toplam 55 gün boyunca Gazze ve İsrail’deki çeşitli tanımlanamayan askeri gözaltı merkezlerinde, Negev’deki bir merkez de dahil olmak üzere tutuldu.)

Bilinmeyen bir yere vardık, ancak bölgede kan kokusu alabiliyordum. Ellerimizi arkamızdan bağladılar ve bizi, kesilen hayvanlar ve ineklerin asıldığı gibi, duvardaki kancalara astılar. (19 yaşında erkek, Gazze Şehri’ndeki bir üniversiteden gözaltına alındı, toplam 77 gün boyunca el-Halîl ve Kudüs’teki El-Eizariya/Bethany Kampı dahil olmak üzere çeşitli tanımlanamayan askeri gözaltı tesislerinde tutuldu) (PCHR, 2025: 49)

Filistin askısının da aralarında bulunduğu insanlık dışı sorgulama tekniklerinin İsrail tarafından sıklıkla uygulandığına dair tanıklıklar ve bilgiler bulunmaktadır. Ancak “Filistin askısı” ifadesi, konunun sembolik bir niteliğe bürünmesine ve İsrail’in etrafındaki tartışmaların odak noktalarından biri hâline gelmesine yol açmıştır. Hesap verebilirlik mekanizmalarının yetersizliğinin de etkisiyle İsrail Filistin askısı gibi işkence yöntemlerini sürdürmektedir.

DİPNOTLAR

  1. 1.Ayrıca bkz. Hukuksuz İnfaz

KAYNAKÇA

  • Amnesty International (2023). Israel/OPT: Horrifying Cases of Torture and Degrading Treatment of Palestinian Detainees Amid Spike in Arbitrary Arrests. Erişim Tarihi: 15.05.2025, https://www.amnesty.org/en/latest/news/2023/11/israel-opt-horrifying-cases-of-torture-and-degrading-treatment-of-palestinian-detainees-amid-spike-in-arbitrary-arrests/.
  • B’tselem (1998). Routine Torture: Interrogation Methods of the General Security Service. Kudüs: B’tselem.
  • Başaran, Duru Yağmur (2020). Tortured Bones-Recognising Evidence of Physical Torture in Skeletonised Human Remains [Yüksek Lisans Tezi]. Londra: UCL Institute of Archaeology.
  • Bennett, M. (2012). Medieval Torture: A Brief History and Common Methods [Doktora Onur Projesi]. Champaign, Illinois: Parkland College.
  • DCI-Palestine (2009). Palestinian Child Prisoners The Systematic and Institutionalised Ill Treatment and Torture of Palestinian Children by Israeli Authorities. Kudüs.
  • Gordon, Neve & Marton, Ruchama (Ed.) (1995). Torture: Human Rights Medical Ethics and The Case of Israel. New Jersey: Zed Books.
  • Gökburun, Adil (1994). Filistin Askısı Çarmıh. İstanbul: Nizam Yayınevi.
  • OHCHR (2004). Istanbul Protocol: Manual on the Effective Investigation and Documentation of Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Genova: UN.
  • Özer, Murat (2023). “Filistin Askısı”. Akşam. Erişim Tarihi: 25.05.2025, https://m.aksam.com.tr/yazarlar/murat-ozer/filistin-askisi/haber-1424020.
  • PCHR (2025). Torture and Genocide: The Shattered Futures of Former Palestinian Detainees in Gaza. Erişim Tarihi: 27.05.2025, https://pchrgaza.org/pchr-releases-report-on-torture-and-genocide-against-palestinians-from-gaza/.
  • Pişkinsüt, Sema (2001). Filistin Askısından Fezlekeye İşkencenin Kitabı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
  • Rejali, Darius M. (2007). Torture and Democracy. New Jersey: Princeton University Press.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Arslan, Adnan (2019). “İsrail’de Fiziki İşkenceye Alternatif Psikolojik İşkence ve Hileli Sorgu Yöntemleri Filistin Edebiyatında: Velîd El-Hüdelî’nin Setâiru’l-Ateme Romanı –Anlatım Tekniği ve İçerik Araştırması”. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3 (1), 20-28.
  • Köylü, Murat (2018). “İsrail’in Filistinli Gençlere Yönelik İnsan Hakları İhlalleri”. Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Akademik Dergisi (1), 63-95.
  • Özkalıpçı, Önder; Şahin, Ümit; Baykal, Türkcan; Korur Fincancı, Şebnem; Akhan, Okan; Öztop, Fikri ve Lök, Veli (2010). Atlas of Torture: Use of Medical and Diagnostic Examination Results in Medical Assessment of Torture. Ankara: Human Rights Foundation of Turkey Publications.
  • UN Human Rights Office of High Commissioner (1984). Convention Against Torture and Other Cruel, Inhuman or Degrading Treatment or Punishment. Erişim Tarihi: 15.05.2025, https://www.ohchr.org/en/instruments-mechanisms/instruments/convention-against-torture-and-other-cruel-inhuman-or-degrading.
  • Yücel, Özlem (2018). “Filistin’de İsrail’in İnsan Hakları İhlalleri ve Türkiye”. Ortadoğu Etütleri 10 (1), 40-61.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Pekel, Abdulkadir. “Filistin Askısı”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 535-538. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.