İçeriğe geç
PS · PSİKOLOJİ3 dk okuma · s. 1631–1632

Yükümsüz Tanık

İNG

Unencumbered Bystander

ALM

Unbelasteter Zeuge

FRA

Spectateur Désengagé

ARA

متفرّج غير مكترث

YAZAR

Sümeyye AKAR

ORCID 0000-0003-2990-7338

KİTAPTA

s. 1631–1632

Atıf al

“Yükümsüz Tanık” kavramı, Michael Sandel’in (2014: 14) liberalizm eleştirilerinde kullandığı “yükümlülüğü olmayan benlik” ve yardıma ihtiyaç duyulan durumlarda kişilerin müdahale etmeyerek pasif kalmasını ifade eden “tanık etkisi” (Darley & Latane; 1968: 377) kavramları temel alınarak geliştirilmiştir. Bu kavram, evrensel ve insani değerleri savunduğunu iddia eden Batılı kurumlar, basın, örgütler ve liderlerin, e yönelik yıllardır devam eden, özellikle ‘ten itibaren artan zulüm ve işkencelere karşı ya tarafsız kalmalarını ya da Avrupa yanlısı bir tutum takınmalarını açıklamak amacıyla türetilmiştir. Söz konusu çelişkiyi anlamlandırmak için batılı evrensel ve insani değerlerin üzerinde şekillendiği liberalizm ideolojisi ve bu ideolojinin ahlak ile ilişkisinin incelenmesi gerekliliği doğmuştur. Bu incelemede Michael Sandel’in liberalizmin birey tasavvuruna yönelik eleştirileri temel alınmıştır.

Sandel’in temel eleştirisi liberal bakış açısına göre birey ve bireyin özgürlüğünün her şeyden önce gelmesine yöneliktir (Taşgetiren, 2020; 52-53). Liberalizme göre birey için “hak” olan “iyi” olandan önce gelmektedir (Heywood, 2023). Bireyin kendisini gerçekleştirmesi her daim özgürce seçim yapabilme “hak”kını elinde bulundurabilmesine bağlıdır. Bu sebeple birey herhangi bir sosyal veya ahlaki norm ile arasına mesafe koyarak seçim yapma hakkını elinde tutmalıdır. Kişi bu mesafe sayesinde kendi özgür tercihleri ile belli bir sosyal veya ahlaki sorumluluk üstlenmekte ve bir benlik inşa etmektedir. Sandel bu birey tasavvurunu “yükümlülüğü olmayan benlik” ile kavramsallaştırmakta ve böyle bir mesafenin kişiyi özgür bırakarak bir benlik inşa etmesine hizmet etmektense onu karaktersiz, değerlerden yoksun ve sorumsuz kılacağını savunmaktadır (Sandel, 2014: 122). Zira bireyi sosyal bağlardan ve sorumluluklardan azade görmek, özü itibari ile sosyal olan insan için gerçekçi bir bakış açısı sunmamaktadır (Taşgetiren, 2020: 55).

Sandels’e göre Batılı kurumlar, medya, liderler ve kanaat önderlerinin söz konusu olduğunda en insani değerleri bile (barışın korunması, sivillere zarar verilmemesi, yaşamın kutsallığı vb.) göz ardı ederek tarafsız kalmayı seçmesi, liberalizmin insan tasavvuru göz önünde bulundurulduğunda anlamlıdır1. Çünkü liberal bakış açısına göre birey herhangi bir amaca, ahlak veya değere ancak kendisi istediğinde bağlanmaktadır. Batı, Filistin söz konusu olduğunda evrensel ve insani değerlere kendisini bağlamayı gerekli görmemekte, sorumluluk veya yükümlülük de taşımamaktadır.

Psikolojide “tanık etkisi”, kişilerin müdahale etmesi gereken durumlarda neden harekete geçmediğini inceleyen araştırmalarla tanımlanmıştır. İnsanların anlarında ya da acil durumlarda tepki vermek yerine sadece “tanık” olmayı tercih etme davranışının altında yatan nedenler farklı olsa da temelde bireysel olarak sorumluluk hissetmemek ile açıklanmaktadır (Fischer vd., 2011: 518). “Sorumluluğun dağılması” olarak tanımlanan sosyopsikolojik durum, tanık etkisinin temel sebeplerinden biri olarak görülmekte ve kişinin başka insanların varlığında eyleme geçmek için sorumluluk almamasını ifade etmektedir. Bu fenomen önceleri kişi sayısına bağlı olarak incelense de psikoloji literatüründe bireylerin sorumluluk almadığı durumlar için genel bir kavram olarak kullanılmaya başlanmıştır (Garcia vd., 2002: 845).

Tanık etkisi, söz konusu duruma şahit olanlarda oluşan sosyal bir apati (ilgisizlik, kayıtsızlık, duyarsızlık) olarak da değerlendirilmektedir (Hortensius & de Gelder, 2018: 250). Kişilerin ahlaki bir duygu olarak görülen empati duygusunun geliştirilmesi ile bu apatinin aşılarak tanık etkisinin düşürülmesi hedeflenmektedir. Ancak son çalışmalar kişilerin empati duygusunun geliştirilmesinin tek başına yeterli olmadığını, kişilerin ideoloji ve inançlarında değişiklikler olması gerektiğini ortaya koymaktadır (Leone vd., 2021: 11545).

Filistin bağlamında bazı liberallerin davranışlarına bakıldığında liberal ideolojiye sahip olmak meşrulaştırılmış bir sosyal apatinin zeminini oluşturmaktadır. Ana akım Batılı kurum, örgüt, lider ve kanaat önderleri Filistin’de yaşanan insanlık suçlarına karşı sadece “yükümsüz tanık”lar olarak seyirci kalmayı tercih etmektedirler. Ahlaki norma uymak, liberalizme göre bireyin seçimine tabii olduğu için evrensel insani değerler ile bu tercih bir çelişki oluşturmamaktadır. Dolayısıyla soykırıma sessiz kalan Batılıların tutumu bu çerçevede anlam bulmaktadır.

KAYNAKÇA

  • Darley, John M. & Latane, Bibb (1968). “Bystander Intervention in Emergencies: Diffusion of Responsibility”. Journal of Personality and Social Psychology, 8 (4), 377–383.
  • Fischer, Peter; Krueger, Joachim I.; Greitemeyer, Tobias; Vogrincic, Claudia; Kastenmüller, Andreas; Frey, Dieter; Heene, Moritz; Wicher, Magdalena & Kainbacher, Martina (2011). “The Bystander-Effect: A Meta-Analytic Review on Bystander Intervention in Dangerous and Non-dangerous Emergencies”. Psychological Bulletin, 137 (4), 517–537.
  • Garcia, Stephen M.; Weaver, Kim; Moskowitz, Gordon B. & Darley, John M. (2002). “Crowded Minds: The Implicit Bystander Effect”. Journal of Personality and Social Psychology, 83 (4), 843–853.
  • Heywood, Andrew (2023). Siyasi İdeolojiler, çev.: Levent Köker. Ankara: Felix Kitap.
  • Hortensius, Ruud & de Gelder, Beatrice (2018). “From Empathy to Apathy: The Bystander Effect Revisited”. Current Directions in Psychological Science, 27 (4), 249–256.
  • Leone, Ruschelle M.; Oyler, Kristen N. & Parrott, Dominic J. (2021). “Empathy Is Not Enough: The Inhibiting Effects of Rape Myth Acceptance on the Relation Between Empathy and Bystander Intervention”. Journal of Interpersonal Violence, 36 (23-24), 11532-11552.
  • Sandel, Michael J. (2014). Liberalizm ve Adaletin Sınırları, çev.: E. Zeybekoğlu. Ankara: Dost Kitabevi.
  • Taşgetiren, Çağrı (2020). Kadim Tartışma: Birey mi, Toplum mu? Michael Sandel ve Liberalizm Eleştirisi. Ankara: DBY Yayınları.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Erdölen, Yunus Emre (2023). “Batı, Evrensel Değerleri Rafa Kaldırıyor: Şimdi Vernacularization (Yerelleştirme) Zamanı!”. Serbestiyet. Erişim Tarihi: 27.03.2025, https://serbestiyet.com/gunun-yazilari/bati-evrensel-degerleri-rafa-kaldiriyor-simdi-vernacularization-yerellestirme-zamani-147297/.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Akar, Sümeyye. “Yükümsüz Tanık”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1631-1632. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.