İçeriğe geç
TK · TOPLUM VE KÜLTÜR3 dk okuma · s. 800–803

İntifada

İNG

Intifada

ALM

Intifada

FRA

Intifada (soulèvement)

ARA

الانتفاضة

YAZAR

Mehmet BABACAN

ORCID 0000-0003-1420-7726

KİTAPTA

s. 800–803

Atıf al

Arapça kökenli intifada kavramı, etimolojik olarak “silkinme”, “uyanış” ve “uyanma” gibi anlamlar taşımakta olup hareketinin sembolik ve pratik boyutlarını kapsayan bir terimdir. Bu kavram, Filistin halkının İsrail işgalciliğine ve uluslararası hukuka yönelik ihlallerine karşı kolektif tepkisini, kendi kaderini tayin hakkı talebini ve meşru direniş mücadelesini ifade etmektedir1 (Cleveland, 2008: 521). İlk İntifada (1987-1993), 8 Aralık 1987’de bir kamyon şoförünün Gazze Şeridi’nin kuzeyindeki bir nda aracını işçilerin üzerine sürerek 4 Filistinliyi katletmesi ve birçok kişiyi yaralamasının ardından başlamıştır (Fırat, 2021). Sayıları binleri bulan Filistinli protestocunun üzerine askerleri ateş açıp göstericilerden bazılarının ölümüne sebebiyet verince olaylar daha geniş çaplı bir hâl aldı ve bütün halkı ayaklandı. Gazze’nin ardından olaylar ’ya sıçradı ve buradaki de ayaklanarak taşlar, sapanlar2 ve molotoflarla İsrail askerlerine tepki gösterdi. Filistin halkının İsrail işgaline, zulmüne ve eziyetine olan öfkesinin bir dışavurumu olan “intifada hareketi” toplumun bütün katmanlarına yayılarak genel bir ayaklanma ve başkaldırı halini aldı. Güçlü bir ivme kazanan bu halk hareketini koordine etmek üzere FKÖ’nün çeşitli fraksiyonlarından temsilciler “Birleşik Millî Liderlik (BML)” adıyla bir teşkilatlanma kurdu. BML, 1988 yılının başlarından itibaren genel grevlerden, organize sokak eylemlerine kadar uzanan bir dizi talimat içeren ve sistematik olarak numaralandırılmış bildiriler yayınlamaya başladı. Bu numaralı bildiriler, halk direnişinin rastgele eylemlerden ziyade disiplinli ve stratejik bir karakter taşıdığının önemli kanıtlarını teşkil etmiş, Filistin ulusal direnişinin kararlılık ve azminin sembolik ifadelerinden biri haline gelmiştir3 (Cleveland, 2008: 521).

Yaklaşık 6 yıl süren Birinci İntifada, 1993 yılında FKÖ ile İsrail arasında Oslo Anlaşması’nın imzalanmasıyla sona erdi. “Taş İntifadası” olarak da bilinen ilk İntifada sürecinde Filistinlilerin İsrail ekonomisinden ayrı, bağımsız bir varlık oluşturabilmesi için ekonomisinin güçlendirilmesi4, İsrail hapishanelerindeki Filistinlilerin serbest bırakılması gibi talepler gündeme geldi. Şeyh Ahmed Yasin önderliğinde Müslüman Kardeşler (İhvan) Hareketine bağlı “İslâmî Direniş Hareketi” (Hamas) kuruldu ve İzzeddin el-Kassam Tugaylarını “silahlı kanat” olarak bünyesine kattı (Fırat, 2021). Birinci İntifada kapsamında 1990 sonuna kadar 241 1.162 Filistinli hayatını kaybetti; 37 binden fazla Filistinli yaralandı ve 35 ila 40 bin kişi de tutuklandı (Fırat, 2021). İsrail’in ve insanlık dışı uygulamaları5, meşru direnişi tetikledi. Ulusal bir tepki olarak gelişen, bölgesel ve uluslararası sistemde büyük yankı uyandıran intifada hareketi İsrail’in kullanması karşısında Gazze Şeridi ve Batı Şeria’daki tüm Filistinlileri işgale karşı ortak bir paydada birleştirerek geniş bir toplumsal tabana yayıldı (Cleveland, 2008: 523).

“Aksa İntifadası” olarak bilinen İkinci İntifada ise İsrail’in işgal politikasından vazgeçmemesi, bağımsız ’nin kurulmasını reddetmesi ve 28 Eylül 2000’de Likud Partisi Genel Başkanı ’un ’e (el-Aksâ Camii) girmesi6 üzerine 2000’lerin sonuna doğru başladı ve 2005 yılına kadar sürdü (Arı, 2017: 312). İntifadanın üçüncü gününde 11 yaşındaki ’nın bir duvar kenarında babasının kolları arasında İsrail askerlerinin doğrudan silahlı saldırısıyla öldürülmesi7 sonrasında öfke dalgası yeni bir boyut kazandı (er-Rucub, 2021).

İkinci İntifada ve Sharon’un kışkırtıcı tutumu, Filistinlilerin zulme8 karşı duyduğu öfkeye yeni bir boyut kattı, Filistinli direnişçiler ile İsrail arasındaki misillemeler, suikastlar ve eylemleri üzerinden devam eder (Pappe, 2007: 400). Yine İkinci İntifada döneminde İsrail, Filistin toprağı olan birçok bölgeyi işgale devam etti ve bu süreçte “nın” inşasına başladı. 8 Şubat 2005 tarihinde Mısır’ın Şarm el-Şeyh kentinde Yasir Arafat’ın yerine seçilen Filistin Devlet Başkanı ile İsrail Başbakanı Ariel Şaron arasında imzalanan ateşkes anlaşması ile İkinci İntifada süreci sona erdi (Abbasov & Ercan, 2024: 24).

Günümüzde geleneksel ayaklanma biçimlerinin yanı sıra “dijital intifada” ve “Küresel/Büyük İntifada” gibi kavramlar, direnişin yeni boyutlarını tanımlamaktadır. Filistin’de yaşanan insan hakları ihlalleri, şiddet ve uluslararası hukukun ihlali niteliğindeki eylemlerin dünya kamuoyuna duyurulmasında sosyal medya kritik bir rol üstlenmiştir. Ancak bu içeriklerin lenmesi, erişim engelleri ve algoritmik kısıtlamalarla karşılaşılması9, dijital aktivizmi yeni bir direniş biçimine dönüştürmüştür. Dijital intifada, bu bağlamda, Filistin halkının maruz kaldığı zulmün görünür kılınması ve uluslararası toplumun dikkatinin çekilmesi amacıyla organize edilen bir çevrim içi direniş hareketidir10. Bu süreç, yalnızca çevrim içi protestolarla sınırlı kalmamış, küresel sokak eylemlerine ve ağlarının güçlenmesine de katkı sağlamıştır (Biçeroğlu & Mejdoup, 2024).

Küresel/Büyük İntifada ise -siyonist ittifakının11 “Ortadoğu’nun demokratikleştirilmesi” söylemi altında bölgedeki kaynakların ve siyasi yapıların denetim altına alınmasına karşı gelişen bir tepki hareketini tanımlamaktadır. Büyük İntifada, Filistin meselesinin uluslararası bir direniş haline gelişini anlatmaktadır (Demirer, 2005).

DİPNOTLAR

  1. 1.Bkz. Uluslararası Hukuk
  2. 2.Ayrıca bkz. Sapan ve Taş
  3. 3.Bkz. Pasif Direniş
  4. 4.Ayrıca bkz. Boykot; Süleyman Mansur-2
  5. 5.Bkz. Devlet Terörü; Hukuksuz İnfaz; Terörizm
  6. 6.Ayrıca bkz. İskan Politikaları; Murâbıt
  7. 7.Bkz. Çocukların Hedef Alınması; The Little Prince of Gaza
  8. 8.Ayrıca bkz. Siyonist Soykırımcı
  9. 9.Ayrıca bkz. Gölge Yasaklama; Medyanın Tekelleşmesi; Sosyal Medya İzleme
  10. 10.Bkz. Filistin Destekçisi Çevrim İçi Topluluklar-Platformlar
  11. 11.Bkz. ABD-İsrail Özel İlişkisi; Amerikan Yahudi Örgütleri (İsrail’i Koşulsuz Destekleyenler)

KAYNAKÇA

  • Abbasov, Seymur & Ercan, Murat (2024). “Tarihsel Perspektif Bağlamında Siyonizm İdeolojisinin İsrail ile Filistin Arasında Yaşanan Çatışmalara Temel Etkileri”. Anadolu Strateji Dergisi, 6 (1), 15-28.
  • Arı, Tayyar (2017). Geçmişten Günümüze Ortadoğu: Siyaset, Savaş ve Diplomasi I. Bursa: Alfa Akademi Yayınları.
  • Biçeroğlu, Ekrem & Mejdoup, Khalid (2024). “Sosyal Medya ve Dijital Platformlar, İsrail’in Filistinlilere Uyguladığı Soykırımın Duyurulmasında Önemli Bir Rol Oynadı”. AA. Erişim Tarihi: 21.07.2025, https://www.aa.com.tr/tr/gazze-soykiriminin-birinci-yili/sosyal-medya-ve-dijital-platformlar-israilin-filistinlilere-uyguladigi-soykirimin-duyurulmasinda-onemli-bir-rol-oynadi/3351507.
  • Cleveland, William L. (2008). Modern Ortadoğu Tarihi, çev.: Mehmet Harmancı. İstanbul: Agora Kitaplığı.
  • Demirer, T. (2005). Küresel İntifada. Ankara: Ütopya Yayınevi.
  • Er-Rucub, Avad (2021). “İsrail’e Karşı 2000 Yılında Başlayan İkinci İntifada’nın Üzerinden 21 Yıl Geçti”. AA. Erişim Tarihi: 24.04.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/israile-karsi-2000-yilinda-baslayan-ikinci-intifadanin-uzerinden-21-yil-gecti/2377014.
  • Fırat, Esat (2021). “Filistin’de İsrail İşgaline Karşı Başlayan Birinci İntifada’nın Üzerinden 34 Yıl Geçti”. AA. Erişim Tarihi: 24.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/filistinde-israil-isgaline-karsi-baslayan-birinci-intifadanin-uzerinden-34-yil-gecti/2442849.
  • Pappe, Ilan (2007). Modern Filistin Tarihi: Tek Ülke, İki Halk, çev.: Nuri Plümer. Ankara: Phoenix Yayınları.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Arı, Tayyar (2017). Geçmişten Günümüze Ortadoğu: Siyaset, Savaş ve Diplomasi 1, 7. Bursa: Alfa Akademi Yayınları.
  • Dannemiller, Keith (2024). İntifada: Direniş Hatıraları, çev.: Mehdi Rezoug. İstanbul: Ketebe Yayınları.
  • Filistin Kavramlar Sözlüğü (2024). Kelime: İntifada. Erişim Tarihi: 02.12.2024 https://platform.ilke.org.tr/infografik/filistin-kavramlar-sozlugu.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Babacan, Mehmet. “İntifada”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 800-803. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.