İskan Politikaları
İNG
Settlement Policy
ALM
Siedlungspolitik
FRA
Politique de colonisation
ARA
سياسة الاستيطان
İskan politikası, bir devletin veya yönetimin belirli bir bölgedeki nüfus yerleşimini düzenlemek, geliştirmek ve yönlendirmek amacıyla uyguladığı strateji ve kurallar bütünüdür (Koçyiğit, 2020). Bu politika, tarih boyunca farklı amaçlarla kullanılmış olup , sosyal, siyasi ve demografik faktörlere göre şekillenmiştir. Nüfusun belirli bölgelere yönlendirilmesi suretiyle aşırı yoğunluk yaşanan bölgelerin rahatlatılması veya nüfusu azalmış alanların yeniden canlandırılması gibi demografik dengelemeye yönelik hedefler yanında iskan uygulamaları yoluyla bir bölgenin toplumsal yapısının şekillendirilmesi de amaçlanabilmektedir. Bu bağlamda yönetimler iskan politikalarını, güvenlik risklerini azaltmak veya sınır bölgelerini güçlendirmek amacıyla stratejik yerleşimler oluşturmak için de kullanmaktadır. Deprem, sel gibi doğal afetler ya da çevresel koşullar nedeniyle nüfusun daha güvenli bölgelere tahliyesi de iskan politikalarının kapsamı içerisindedir. Ayrıca etnik, kültürel ve dinî açıdan farklı toplulukların bulunduğu bölgelerde bu grupların yerleşimlerine dair şehir planları ve alınan kararlar, söz konusu grupların toplumsal entegrasyonunu kolaylaştırabileceği gibi ayrışmalarına da zemin hazırlayabilir. Bu yönüyle iskân politikaları sadece fiziksel yerleşimle sınırlı kalmayıp, toplumsal yapının şekillenmesinde de etkili bir araç haline gelmektedir (Polat, 2025).
’deki iskan politikalarını, 1850’lere kadar geri götürmek mümkündür. 1870’ten itibaren siyonist örgütler, yerleşim mühendisliğine dayanan bu iskan politikalarını uygulamaya başlamışlardır. Bu süreç, siyonizmle teknokrasinin kötü niyetli kullanımının ilk örnekleridir. , idaresinden gizli bir şekilde “üretkenleştirme” ideolojisi adı verilen bir mühendislikle sınıfı oluşturmaya başladılar. i verilen ve çiftlik karışımı bir kurumsal yapı oluşturuldu. Bunlardan ilki, 1870 yılında Mikve Yisrael adıyla kuruldu ve onu Sejera takip etti. Edmond de Rothschild ve Maurice de Hirsch bu sürecin ilk finansörleri oldular. Sadece finansör olmakla kalmadılar, dünyanın farklı yerlerindeki modellerinin ve ürünlerin Filistin’e gelişini organize ettiler (Penslar, 1991: 1-17). Kibbutz denilen bu çiftlik-okul karışımı kurumlar, komün yaşantısına dayanıyordu ve zamanla tüm Filistin’e yayıldı. Maurice de Hirsch, 1891’de Yahudi Sömürgeleştirme Derneği’ni (Jewish Colonisation Association – JCA) kurmuş ve bu dernek, 1896’dan sonra Filistin’de faaliyete başlamıştır. 1901’de Yahudi Ulusal Fonu’nun kurulmasıyla bu yerleşim mühendisliği, özellikle de Osmanlı’nın bölge üzerindeki nüfuzunun zayıflamasından sonra planlı şekilde yürütüldü. 1918’de İngiliz manda yönetiminde siyonist iskan kolaylaştı ve hızlandı. Manda valisi Ronald Storrs’un hazırlattığı şehir planlarıyla Filistin’deki demografik, siyasi ve coğrafi yapı, siyonistlerin lehine köklü şekilde değişmeye; etnik ve sosyal ayrışmalar kurumsallaşmaya başladı (Weizman, 2007: 27, 41).
’nin 1948 yılında bölgeden çekilerek yönetimi ’e bırakmasının ardından, 1956 ve 1967 yıllarında yaşanan savaşlarla İsrail, güçleri vekili olarak bölgenin siyasi ve askeri gücünü tamamen eline aldı. Bu güç artışı, İsrail’in bölgedeki meşruiyetini pekiştirmek ve yeni iskan alanları oluşturmak amacıyla eski stratejilerini geliştirmesine imkan verdi ve İsrail’in demografik yapıyı kendi lehine değiştirme1, özellikle arkeolojiyi kullanarak2 kültürel miras icat edip yerellik iddiasında bulunma ve Arap nüfusu zayıflatma yönündeki politikalarını3 daha da sertleştirmesine yol açtı (Weizman, 2007: 39, 70; Güneş, 2017).
İsrail’in iskân politikaları belirli dönüm noktalarına dayanmaktadır. 1948’den sonra yaklaşık 700 bin zorla yerinden edilerek4 Mısır, Lübnan, Suriye ve Ürdün’ün kontrolündeki bölgelere gönderilmiştir. Bu nüfus hareketi sonucunda boşalan alanlara yerleştirilmiştir (Kurşun & Aydın, 2018). İsrail, 1950 yılında çıkardığı Geri Dönüş Yasası ile yalnızca Yahudilere vatandaşlık ve yerleşim hakkı tanımış; böylece yerinden edilen in geri dönüşünü yasal olarak engellemiştir5 (Halper, 2021: 43; Weizman, 2007).
İsrail, 1967’den sonra , Kudüs, , Cevlan (Golan) Tepeleri ve Sina Yarımadası’nı işgal etmiştir. Batı Şeria’da Filistin yerleşimlerinin yanlarına konumlandırdığı ve desteklediği siyonist gasp birimleriyle Filistin topraklarını Yahudileştirmek için stratejiler geliştirmiştir. Yeni gasp alanları oluşturma, yol ve planlaması, askeri operasyonlar ve gibi çeşitli mekansal uygulamalar, genellikle “güvenlik” ve “geçicilik” kisvesi altında yürütülmekte ancak fiilen sürekli işgal ve demografik kontrol amaçlanmaktadır (Weizman, 2007: 58 vd.).
1993’te Oslo görüşmeleri ile başlayan barış süreci de İsrail’in yeni alanlar ele geçirmesini maskeleyen bir kılıf gibi devam etmiş; süreç ’un öncülük ettiği bir provokasyonla bozulmuş ve İsrail 1993’te boşalttığı yerlere daha fazla sömürgeci yerleştirerek işgali genişletmiştir (Babahanoğlu, 2024). 1992 yılında nüfusu 100 bin olan gasp birimleri 2000’li yıllarda artarak 200 bine çıkmıştır (Balcı, 2012). İsrail, 2002’de Batı Şeria’da inşa etmeye başladığı yla Filistin köylerini, fiili olarak bölerken bu köyleri oluşturduğu Yahudi gasp birimleri ile küçük klanlar ve adacıklar haline getirmiştir6 (Kişmiroğlu & Köymen, 2021). Böylece bölgenin diğer tarafında kalan yakınlarından ayrıştırılırken kendi tarım arazilerine de erişemez duruma gelmiştir.
Filistinlileri yok etmeye, yıldırmaya ve kaçırmaya odaklanan bu siyonist iskan politikaları, ‘ten itibaren hızlanarak devam etmiştir. İsrail hükümeti bu hukuksuz gaspları meşrulaştırırken Filistinlilerin evlerini ruhsatsız oldukları gerekçesiyle yıkmakta7 ve yeni yapılar inşa edilmesine izin vermemektedir. BM Genel Sekreteri’nin Genel Kurul kararı 78/78 uyarınca hazırlanan A/79/347 sayılı raporunda 1 Haziran 2023 ile 31 Mayıs 2024 dönemindeki siyonist iskan faaliyetlerinin işgal altındaki Filistin topraklarında ve Cevlan (Golan) Tepeleri’ndeki durumunu rapor etmektedir. Sadece belirtilen tarihler arasında Batı Şeria ve Kudüs’ün doğusunda yaklaşık 19.500 konut inşası için planlar yapılmış ve onaylanmıştır. Bu planlamalar, özellikle Filistin köylerini izole ederek birleşik bir ’nin kurulmasını engelleyecek şekilde yapılmaktadır. Örneğin, Filistin’de bir gasp birimi (Kibbutz) olan Ariel Batı yerleşimi, Salfit bölgesindeki Filistin köylerini birbirinden ayırmıştır. Ayrıca Filistinlilere ait 10.800 dönüm araziye “devlet toprağı” ilan edilerek yeni gasp birimleri inşası için el konulmuştur. İthal gaspçı yerleşimciler, 30 yeni karakol kurmuş ve yollar, çitler ve barikatlarla Filistinlilerin arazilerine erişimini engellemiştir. Bu durum, Filistinlilerden edilen arazilere yerleşen Yahudilerin aslında sivil olmadığı; silahlı olarak İsrail güvenlik güçleri adına hareket ettikleri ve açık eylemleri gerçekleştirdiklerinin göstergesidir. Nitekim ların, İsrail güvenlik güçlerinin desteği veya rızasıyla Filistinlilere karşı 1.350 saldırı gerçekleştirmiş, 12 Filistinli toprak sahibini öldürmüşlerdir. 1.277 Filistinliye ait bina yıkılmış, 2.664 kişi yerinden edilmiştir (United Nations, 2024: A/79/347).
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Demografik Hegemonya; Demografik Manipülasyon
- 2.Ayrıca bkz. Ahit Sandığı; Albright, William Foxwell; Filistin Araştırma Fonu; Glock, Albert
- 3.Ayrıca bkz. Deyr Yasin Katliamı; Filistin Milli Tiyatrosu; Hourani, Khaled; İsrailleşme; Limon Ağacı; Nekbe
- 4.Bkz. Mülkiyet-1; Mülkiyet-2; Mülksüzleştirme; Mülteciler; Mülteci Kampları; Yerinden Etme
- 5.Ayrıca bkz. Geri Dönüş Hakkı
- 6.Ayrıca bkz. Bantustan
- 7.Bkz. Evlerin Yıkımı
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Babahanoğlu, Veysel (2024). “İsrail’in “Yerleşimci” Politikası ve Filistin’e Yansımaları: Gazze Saldırıları”. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 20 (1), 175-196.
- Balcı, Ali (2012). “Yahudi Yerleşimleri: Postmodern Bir İşgal”. Ortadoğu Analiz, 4 (45). 67-76.
- Güneş, Hasan Hüseyin (2017). Tarihi Olaylar ve Belgeler Işığında Kudüs’ü Yeniden Düşünmek. İstanbul: Önsöz Yayıncılık.
- Jeff, Halper (2021). Decolonizing Israel, Liberating Palestine Zionism, Settler Colonialism, and the Case for One Democratic State. London: Pluto Press.
- Kişmiroğlu, Esma & Köymen, Erdem (2021). “I. Dünya Savaşı Sonrasında Kudüs’te Uygulanan İskân Politikalarının Mimari Bağlamda İncelenmesi”. Süleyman Demirel Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, (52), 367–394.
- Koçyiğit, Tahsin (2020). “İskan”. TDV İslam Ansiklopedisi, 1, 650-653.
- Kurşun, Zekeriya & Aydın, Ali İhsan (2018). 100 Soruda Kudüs. İstanbul: Rumuz Yayınları.
- Penslar, Derek J. (1991). Zionism and Technocracy: The Engineering of Jewish Settlement in Palestine 1870-1918. Bloomington & Indianapolis: Indiana University Press.
- Polat, Esra (2025). “İskan Politikası Nedir? Önemi ve Faydaları”. Ankara Masası. Erişim Tarihi: 22.04.2025, https://www.ankaramasasi.com.tr/haber/2172634/iskan-politikasi-nedir-onemi-ve-faydalari?utm_source.
- United Nations (2024). Israeli Settlements in the Occupied Palestinian Territory, including East Jerusalem, and the Occupied Syrian Golan – Report of the Secretary-General (A/79/347). Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://www.un.org/unispal/document/israeli-settlements-in-opt-including-east-jerusalem-and-the-occupied-syrian-golan-sg-report-12sep24/.
- Weizman, Eyal (2007). Hollow Land: Israel’s Architecture of Occupation. Londra & New York: Verso Books.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Kişmirlioğlu Akbay, Esma. “İskan Politikaları”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 805-807. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.