Geri Dönüş Hakkı
İNG
The Right of Return
ALM
Recht auf Rückkehr
FRA
Droit au Retour
ARA
حقّ العودة
, 1948 yılında in etnik temizliği üzerine inşa edilmiştir (Pappe, 2007). Yaklaşık 900.000 vatanlarını terk etmeye zorlanmış ve evlerine bir daha geri dönememişlerdir (Albanese & Takkenberg, 2020). Filistinlilerin zorla yerinden edilmesi1 ve mülksüzleştirilmesini ifade eden bu süreç “büyük felaket” anlamına gelen Nekbe kavramıyla açıklanmaktadır. Ancak Nekbe, bir defaya mahsus bir olay olmaktan ziyade İsrail tarafından bugün dahi dayatılan ve devam eden bir süreçtir.
Bugün nüfusu 14,8 milyonu bulan Filistinliler (PCBS, 2024); başta , , Suriye, Ürdün ve Lübnan olmak üzere dünyanın pek çok ülkesine dağılmış durumda yaşamaktadırlar2. Kurulduğundan bu yana İsrail3, Filistinlilerin asırlardır yaşadığı ülkelerine geri dönüşlerine izin vermezken, geri dönüş kanunları adı altında4 ’le hiçbir bağı olmamış Yahudileri Filistin topraklarına yerleştirmiştir (Bülbül, 2023). Zira Filistinlilerin geri dönüşü, karakterli bir devlet ideali için varoluşsal bir tehdittir. Ancak uluslararası hukukta bu nitelikte bir devlet kurma hakkına rastlanmadığı gibi, Filistinlilere geri dönüş hakkı açıkça tanınmıştır.
BM Genel Kurulu, 1948 yılında 194 sayılı kararla dönemin teamül hukukunun bir yansıması olarak in geri dönüş hakkını şu şekilde ifade etmiştir: “Evlerine dönmek ve komşularıyla barış içinde yaşamak isteyen mültecilerin mümkün olan en erken uygulanabilir tarihte bunu yapmalarına izin verilmeli, geri dönmeyi tercih etmeyenlerin malları için tazminat ödenmeli ve ayrıca mal kaybı veya hasarı sorumlu hükümetler ya da yetkili makamlar tarafından uluslararası hukuk ve hakkaniyet ilkeleri doğrultusunda tazmin edilmelidir.” (United Nations, 1948: m. 11). İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi’nde de “Herkes, kendi memleketi de dahil, herhangi bir memleketi terketmek ve memleketine dönmek hakkına haizdir” (1948, m.2/1) ilkesi kabul edilmiş, Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi (BM, 1966: m.12/4) ise hiç kimsenin kendi ülkesine girme hakkından keyfi olarak yoksun bırakılamayacağını tekrar etmiştir. Bu hükümde geçen “kendi ülkesi” kavramının kapsamı geniştir ve yalnızca vatandaşı olunan devlet anlamına hasredilemez. Dolayısıyla Filistinliler, kendi topraklarında şu an başka bir devlet bulunsa dahi mutat olarak yaşadıkları ülkelerine geri dönüş hakkına sahiptirler. Dolayısıyla bu hak, yalnızca işgal altındaki Filistin toprakları olarak ifade edilen Batı Şeria, Gazze ve Kudüs’ün doğusuna dönüşü değil, bugün üzerinde İsrail’in egemenlik iddia ettiği toprakları da kapsamaktadır. Geri dönüş hakkı ayrıca silahlı çatışmalar hukuku, uluslararası halefiyet hukuku, uluslararası mülteci hukuku gibi uluslararası hukukun diğer dallarında da güçlü bir şekilde temellendirilmiştir5 (Boling, 2001).
Geri dönüş, Filistinliler için vazgeçilmesi mümkün olmayan bir ülküdür. Zira Filistinlilerin kendi topraklarında kendi kaderlerini tayin hakkı6, bölgede belli bir nüfusa sahip olmalarıyla gerçekleşebilir. İsrail’in sömürgeci politikalarını tersine döndürmek de ancak geri dönüş hakkının icrası ile anlam kazanacaktır.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Mülkiyet-1; Mülkiyet-2
- 2.Bkz. Diaspora; Mülteciler; Mülteci Kampları
- 3.Bkz. Nekbe
- 4.Bkz. İsrail’in Filistinli Vatandaşları
- 5.Ayrıca bkz. Uluslararası İnsancıl Hukuk
- 6.Ayrıca bkz.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Albanese, Francesca & Takkenberg, Lex (2020). Palestinian Refugees in International Law. Oxford: Oxford University Press.
- BM (1966). BM Medeni ve Siyasal Haklar Sözleşmesi, Madde 14. Erişim Tarihi: 21.03.2025, http://www.madde14.org/index.php?title=BM_Medeni_ve_Siyasal_Haklar_S%C3%B6zle%C5%9Fmesi.
- Boling, Gail J. (2001). The 1948 Palestinian Refugees and the Individual Right of Return: An International Law Analysis. BADIL Resource Center. Erişim Tarihi: 21.03.2025, https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/1948-palestinian-refugees-and-individual-right-return.
- Bülbül, Hasan Basri (2023). “Uluslararası Hukukta Filistinli Mültecilerin Hukuki Statüsü ve Geri Dönüş Hakkı”. Ali Osman Karaoğlu & Ali Kerem Kayhan (Ed.), Uluslararası Hukukta Filistin Meselesi, (s. 299-332). Ankara: Adalet Yayınları.
- İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (1948). HSK. Erişim Tarihi: 21.03.2025, https://www.hsk.gov.tr/eklentiler/dosyalar/9a3bfe74-cdc4-4ae4-b876-8cb1d7eeae05.pdf.
- Pappe, Ilan (2007). The Ethnic Cleansing of Palestine. London: Oneworld Publications.
- PCBS (2024). Palestinian Central Bureau of Statistics (PCBS) Presents the Conditions of the Palestinian Population on the Occasion of the World Population Day. Erişim Tarihi: 07.12.2024, https://www.pcbs.gov.ps/portals/_pcbs/PressRelease/Press_En_WPD2024E.pdf.
- Unıted Nations (1948). 194 (II). Palestine - Progress Report of ihe United Nations Mediator, Resolutions: Official Records of the third session of the General Assetnbly Part I. Erişim Tarihi: 21.03.2025, https://digitallibrary.un.org/record/228966?ln=en&v=pdf.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Aruri, Naseer (Ed.) (2001). Palestinian Refugees: The Right of Return. London: Pluto Press.
- Masalha, Nur (2012). The Palestine Nakba: Decolonising History, Narrating the Subaltern, Reclaiming Memory. London: Zed Books.
- Quigley, John B (2003). “Repatriation of Displaced Palestinians as a Legal Right”. Nexus, 8, 17-30.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Bülbül, Hasan Basri. “Geri Dönüş Hakkı”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 630-631. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.