İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT5 dk okuma · s. 352–355

Diaspora Edebiyatı

İNG

Diasporic Literature

ALM

Palästinensische Diaspora-Literatur

FRA

Littérature de la Diaspora

ARA

أدب الشتات

YAZAR

Rümeysa UYSAL

ORCID 0000-0002-6698-786X

KİTAPTA

s. 352–355

Atıf al

diaspora edebiyatı, topraklarından zorla çıkarılan1 ve dünyanın farklı ülkelerinde yaşamak zorunda kalan2 yazarların kaleme aldıkları edebi eserleri kapsayan geniş ve çok katmanlı bir edebiyat sahasını ifade eder. Vatanlarına dönmekten mahrum bırakılan pek çok Filistinli yazar, Kuzey ve Latin ’da, Avrupa’da ve Arap dünyasında Arapça, İngilizce, İspanyolca, İtalyanca, Danca gibi çeşitli dillerde gittikçe artan sayıda roman, hikaye, şiir ve otobiyografi türünde eserler üreterek dünya edebiyatı kütüphanelerini zenginleştirmişlerdir. Bu kapsamda üretilen eserlerin çoğunda kimlik, aidiyet, anavatan topraklarına özlem ve geri dönüş3 temaları öne çıkmaktadır (Taha, 2017: 377).

Filistin diaspora edebiyatı yazarları, yaşadıkları dönem, coğrafya ve kişisel koşullarına göre farklı üsluplar geliştirse de eserlerinde ortak temaları ustalıkla işlerler. Tarihsel deneyimlerini edebiyata aktarırken hem kendilerine özgü bir ses yakalarlar, hem de Filistin kimliğinin evrensel yönlerini vurgularlar. Örneğin in yoğun olarak yerleştiği Ürdün, Lübnan, Irak, Mısır gibi Arap ülkelerinde kaleme alınan eserlerde ve sürgün temaları belirginleşmiştir. (1920-1994), sürgünün varoluşsal ve entelektüel boyutlarını inceleyen edebiyatıyla öne çıkmaktadır. Cambridge Üniversitesinde İngiliz Dili ve Edebiyatı Bölümü’nde ini tamamladıktan sonra Kudüs’e dönen; ancak 1948’in sonlarında Bağdat’a gitmek üzere anavatanından ayrılmak zorunda kalan Cebrâ, Irak kültürel hayatında aktif rol oynamış, Filistin’de yaşananları anlattığı radyo programının yanı sıra birçok şiir, hikâye, çeviri ve roman yayınlamıştır. Kendi ifadesine göre 1948’den sonra kaleme aldığı romanlar sürgün psikolojisinin yansımasıdır. Ṣayyadûn fî şâriʿ ḍayyiḳ (Dar Sokaktaki Avcılar) adlı eserinde sürgündeki Filistinli bir kahramanın hayat mücadelesini işlerken, el-Baḥs̱‘an Velîd Mesʿûd (Velid Mesud’un Peşinde) adlı eserinde kaybolan bir entelektüel üzerinden Filistin’in kaybolan kimliğini ve bir medeniyetin var olma mücadelesini4 anlatmaktadır (Hoşgör, 2005: 18-47). Cebrâ’nın çağdaşı olan (1936-1972) de sürgün temasını işlerken benzer kaygılar taşımaktadır. Ancak Cebrâ öncelikle entelektüel karakterler ve felsefi yabancılaşmanın sonuçlarına odaklanırken Kanafani sürgünde sert bir gerçeklikle ve düşmanca muameleyle karşı karşıya kalan sıradan Filistinli mültecilere özel ilgi göstermektedir. Her iki yazar da karakterlerinin trajik sonlarını, sürgün yaşamının yıkıcı ve umutsuz koşullarının bir yansıması olarak kurgulamaktadır (Taha, 2017: 378).

Halil Beydes (1875-1949) Rus edebiyatından yaptığı çevirilerle tanınmış ve kültürel uyanış çağrılarıyla erken dönem edebiyatında kurucu figürlerden biri olmuştur. Aynı şekilde Lübnan-Irak bölgesinde başka dillerden yaptığı çevirilerle öne çıkan, yayıncılık ve faaliyetleriyle diasporada kendisine bir alan açan Filistinli yazar Semîra Azzam (1927-1967) Filistin diaspora edebiyatında kısa öykü türüne yaptığı öncülük ile bilinmektedir. Sürgün edebiyatı temalı eserleri, kadın psikolojisini yansıtmanın yanı sıra ulusal bir davanın dışavurumu olarak değerlendirilmektedir (Institute for Palestine Studies. t.y.).

Filistin edebiyatının güçlü temsilcilerinden biri olan Murîd el-Bergûsi’nin (1944-2021) eserlerinde de sürgün hayatı yoğun şekilde hissedilmektedir. Kahire Üniversitesi’nde İngiliz dili ve edebiyatı eğitimini tamamladığı yıl (1967), saldırganlığı sonucunda vatanına geri dönemeyen Bergûsi, bir süre Mısır’da yaşadıktan sonra sınır dışı edilmiş ve Lübnan, Ürdün, Irak, Macaristan gibi çeşitli ülkelerde yaşamıştır. Yazarın 1996 yılında 30 yıllık sürgün hayatının ardından ilk kez Ramallah’a dönüşünü anlatan otobiyografik romanı Raeytü Ramallah (Ramallah’ı Gördüm) diasporadaki in yaşamına bir ayna tutmaktadır. Yanı sıra el-Bergûsi’nin çok sayıda şiir kitabı da yayımlanmıştır (Bahar, 2023: 178-179; Yıldırım, 2021: 42-51).

Yahya Yahlif (1944-) diasporadaki Filistinlilerin gündelik yaşamına odaklanmıştır. Yazar, anavatan dışındaki insanların deneyimlerinin inceliklerine, hatta en sıradan ayrıntılarına bile büyük bir ilgiyle yaklaşmıştır. Nekbe sonrası ailesiyle Ürdün’e göç eden Yahlif’in en bilinen eserleri arasında Necrân taḥtes-ṣıfr (Sıfırın Altında Necran) Buḥayra verâe’r-rîḥ (Rüzgârın Ötesinde Bir Göl), Cenne ve Nâr (Cennet ve Cehennem) ve Râkibü’r-rîḥ (Rüzgâr Süvarisi) yer almaktadır (Taha, 2017: 379).

Kuzey Amerika’daki Filistinli yazarlar, hem Arap edebiyatını tanıtma konusunda hem de daha güncel ve küresel meseleleri diasporik kimlik çerçevesinde işleme konusunda anlamlı çalışmalara imza atmıştır. Şiir, eleştiri ve projeleriyle Arap edebiyatını batı dünyasına tanıtmada öncü isimlerden biri olan Selma Hadrâ’ Ceyyûsî (1925-2023) diaspora belleğine kalıcı katkılar sunmuştur (Institute for Palestine Studies. t.y.). Öte yandan Susan Abulhawa (1970–)’nın ABD’de basılan ve yaklaşık 20 dile çevrilen, dört kuşağın hikâyesini anlattığı romanı Mornings in Jenin (Filistin Sabahları), 1940’ların başından günümüze kadar sürgünde yaşayan bir ailenin yaşadığı zorlukları, kimlik karmaşasını ve diasporadaki Filistinlilerin yaşamını gözler önüne sermektedir (Taha, 2017: 379). Yanı sıra Beyrut, Kahire ve Kanada üçgeninde kültür, eğitim, sanat, dilbilim ve edebiyat üzerine yazılar kaleme alan İshak Mûsâ el-Hüseynî’nin (1904-1990) kendisine ait edebiyat eserleri de vardır. Bunlardan biri olan ve öykülerden oluşan Müzekkirâtü decâce (Bir Tavuğun Anıları) adlı eserinde Filistin’deki Arap-Yahudi ilişkilerini alegorik bir üslûpla aktarmıştır (AbuRemaileh, t.y.). Kuzey Amaerika’da öne çıkan Susan Muaddi Darraj’ın The Inheritance of Exile: Stories from South Philly (Sürgünün Mirası: Güney Philadelphia’dan Hikâyeler, 2007) ve Randa Jarrar’ın A Map of Home (Bir Yuvanın Haritası, 2008) adlı eserleri de yerinden edilme temasını işlemektedir (Ebileeni, 2022: 4).

Avrupa’da yaşayan Filistinli yazarların eserlerinde ise çokkültürlülük, , kimlik çatışması gibi temalar ağırlıktadır. Lübnan’da Şatila Kampı’nda5 büyüyen Mazen Maarouf’un (1978- ) kısa ve çarpıcı şiirleri, köksüzlük, hayal kırıklığı ve adaletin kıyısında yaşamanın sarsıcı deneyimini yansıtırken Filistinli Avustralyalı yazar Randa Abdel-Fattah (1979- ) ise eserlerinde Avustralya’da Müslüman ve Filistinli olmanın ne anlama geldiğine odaklanmaktadır (Handal, 2015).

Yukarıda zikredilen isimlerin yanı sıra diasporada eser veren diğer önemli isimler arasında Abdülkerim el-Kermî (1909-1980), Halil Sekâkînî (1878-1953), İbrahim Nasrallah (1954- ), Liana Bedr (1950- ), Susan Muaddi Darraj (1975- ), Yahya Hassan (1995-2020), Fawaz Turki (1940- ) gibi isimler de yer almaktadır (Ebileeni, 2022: 50-74). Her biri farklı dillerde ve türlerde eserler yazsa da hepsi ortak bir geçmişin, yitirilen bir vatanın hatıralarına ve anlatılarına dayanmaktadır.

Filistin diaspora edebiyatı, bir halkın zorla yerinden edilişinin ardından kimliğini, belleğini ve aidiyet duygusunu edebiyat yoluyla yeniden kurma çabasını yansıtmaktadır. Bu edebiyat; sürgün, yurtsuzluk, kaybedilen vatan, dönme arzusu ve kültürel direniş gibi güçlü temalar etrafında şekillenirken; aynı zamanda bireylerin hikâyeleri üzerinden kolektif bir hafızayı da taşımaktadır. Bu yönüyle Filistin diaspora edebiyatı, sadece belirli bir edebî tür değil, aynı zamanda bir halkın varlık mücadelesinin edebî tanıklığıdır.

KAYNAKÇA

  • AbuRemaileh, Refqa (Ed.) (T.Y). “Literary diasporas: PostNakba Scattering. Country of Words: A Transnational Atlas for Palestinian Literature”. Stanford University Press. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://countryofwords.supdigital.org/periods/literary-diasporas-post-nakba-scattering/#headingac0f8a6021ed.
  • Bahar, Hayrettin (2023) “Filistinli Şair Murîd El-Bergûsî ve Şiirlerinde Özgürlük Teması”. GAB Akademi, 3 (1), 175-190.
  • Ebileeni, Maurice (2022). Being There, Being Here. USA: Syracuse University Press.
  • Handal, Nathalie (2015). “The Shape of Time : New Palestinian Writing”. Words Without Borders. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://wordswithoutborders.org/read/article/2015-05/the-shape-of-time-new-palestinian-writing/
  • Hoşgör, Fatıma Betül (2005). Cebra İbrahim Cebra ve XX. Yüzyıl Arap Edebiyatındaki Yeri [Doktora Tezi]. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
  • Institute for Palestine Studies (T.Y.). Khalil Baidas. Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://www.palquest.org/en/biography/9853/khalil-baidas
  • Institute for Palestine Studies. (T.Y.) Samira Azzam. Interactive Encyclopedia of the Palestine Question. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://www.palquest.org/en/biography/6567/samira-azzam
  • Taha, İbrahim (2017). “Palestine”. W. S. Hassan (Ed.), The Oxford Handbook of Arab Novelistic Traditions (s. 371–382). Oxford: Oxford University Press.
  • Yıldırım, Zeynep (2021). Filistinli Şair Murîd El-Bergûsî’nin Raeytü Ramallah Adlı Mensur Eserinin Muhteva, Şekil ve Üslup Yönünden Tahlili [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Abu Remaileh, Refqa (2023). Country of Words: A Transnational Atlas for Palestinian Literature. Erişim Tarihi: 14.07.2025, https://countryofwords.org .
  • Interactive Encyclopedia of the Palestine Question (T.Y.). Jabra Ibrahim Jabra. Erişim Tarihi: 14.07.2025, https://www.palquest.org/en/biography/14223/jabra-ibrahim-jabra.
  • Interactive Encyclopedia of the Palestine Question (T.Y.). Ishaq Musa al-Husseini. Erişim Tarihi: 14.07.2025, https://www.palquest.org/en/biography/14255/ishaq-musa-al-husseini.
  • Mir, Salam (2013). “Palestinian Literature: Occupation and Exile”, Arab Studies Quarterly, 35 (2), 110-129.
  • Schulz, Helena Lindholm (2003). The Palestinian Diaspora. London: Routledge.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Uysal, Rümeysa. “Diaspora Edebiyatı”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 352-355. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.