İçeriğe geç
TK · TOPLUM VE KÜLTÜR4 dk okuma · s. 1419–1422

Tahrip Edilen Kütüphaneler

İNG

Destroyed Libraries

ALM

Zerstörte Bibliotheken und Manuskripte

FRA

Bibliothèques Détruit

ARA

المكتبات المدمَّرة

YAZAR

Zeynep KILIÇ

ORCID 0009-0006-6188-7217

KİTAPTA

s. 1419–1422

Atıf al

Kütüphaneler ve yazma eserler bir toplumun kültürünü, kimliğini ve fikrini besleyen en önemli kaynaklardır. Zira toplumların gelişimi ne kadar önem arz ediyorsa kültürel ve entelektüel gelişimleri de o kadar önemlidir. Kütüphanelerin varlığı bu gelişimin somut tezahürleridir. Aynı zamanda kütüphaneler, toplumun bilgiyle temasını yansıtan en kritik mekânlardır. Zira orada bulunan eserler belli bir birikimin ve tecrübenin damıtılmasından meydana gelmiştir. Onun için devletler zaman zaman kütüphaneler üzerinden de güç gösterisi yaparlar. lar, Washington’ı inşa ederken Kongre’nin yanına Kongre Kütüphanesini de kurmuşlardır. Öyle ki bu kütüphane, başkent yapılırken tasarlanan üç önemli binadan biri olmuş ve aynı zamanda dünyanın en büyük kütüphanesi olarak bu güç gösterisine çarpıcı bir örnek teşkil etmiştir (Barkçin, 2020: 302).

, İsrail işgali altında var olma ve köklerini geleceğe taşıma savaşı vermektedir1. rejim, Filistin kültürünü ve hafızasını yok etmeye çalışmakta bunun için cami, kilise, köprü, medrese, saray gibi önemli yapıları tahrip etmektedir2. Bu yok etme siyasetine kütüphaneler ve yazma eserler de maruz kalmaktadır. Tarihin yaşayan tanıklarından olan bu iki değerli miras in kendilerini ülkeye nispet etmelerinin ve toprakları üzerindeki haklarının en değerli argümanlarıdır (Rakipoğlu, 2025: 94). ’in güçlerin desteği ile hukuk tanımaz kanlı eylemleri devam ederken Filistin halkı özgürlük, adalet ve kendi devletlerini kurma hakkı için olağan güçleriyle mücadele etmektedirler3. İsrail’in Filistin toprakları üzerindeki yapay aidiyet oluşturma çabasını tehdit eden unsurların başında Filistinlilerin bu mücadelesi ve hafızalarını diri tutan kütüphaneleri gelmektedir. Kütüphanelerde bulunan binlerce eser aracılığıyla akademisyenler, öğrenciler ve araştırmacılar ortaya bilimsel verilerle tarihin, kültürün ve aidiyetin delillerini koyarak siyonist kurguyu yapı bozumuna uğratmaktadırlar4 (Khalilia, 2015: 180-181).

İsrail tarafından bombalanan Reşad Eş-Şava Kültür Merkezi 23 Nisan 2025, Gazze – Filistin (AA – Khames Alrefi)

Kütüphanelerin bu önemli işlevini bilen işgalci İsrail, Filistin topraklarının muhtelif yerlerinde bulunan birçok kütüphaneyi doğrudan hedef almıştır. Bu hedef alma kimi zaman ele geçirmek, kimi zaman uzun yıllar boyunca halkın hizmetine kapatmak ve kimi zaman da yakıp yıkarak ağır tahribatlara yol açmak biçiminde olmuştur. Kütüphanelerde bulunan nadide yazma eserler de bu tahribattan ciddi anlamda etkilenmiştir. Örneğin Halidiyye Kütüphanesi, Kudüs’ün önemli kapılarından olan Silsile Kapısı’nın batısındaki Müslüman Mahallesi’nde yer almaktadır. Filistin kültür mirası için büyük öneme haiz olan kütüphane 1900 yılında Hacı Ragıp el- Halidi tarafından inşa edilmiş ve Halidi ailesinin adıyla anılmıştır. Kütüphanede Halidi ailesinin bağışladığı önemli âlimlerin el yazması eserleri büyük bir külliyat oluşturmuş ve neredeyse tüm ilim dallarına ait eserler yer almıştır. Üstelik eserlerden yaklaşık bin tanesi ve döneminden kalan kıymetli kitaplardır. Tarihten edebiyata, felsefeden ilahiyata birçok eserin yer aldığı kütüphanede İbnü’l-Esir, Ebu’l-Fida, İbn Haldun, es-Suyuti, el-Caberti ve Ahmed Cevdet Paşa gibi zatların çalışmaları mevcuttur (Çelik, 2020: 225-226). Her açıdan Filistin kültürü için önemli bir konuma sahip olan bu kütüphane Kudüs’ün 1967 yılında İsrail tarafından işgal edilmesinin ardından zor bir süreç yaşamıştır5. yapıyı yıkmış ve büyük uğraşlardan sonra 1992 yılında kütüphane binası tekrar inşa edilebilmiştir. Arapça, Türkçe ve Farsça eserleri bünyesinde barındıran kütüphane, İsrail’in tahribatına rağmen halen Filistin kültürüne hizmet etmektedir (Fikriyat, 2025). Bu kültür hazinesi siyonistlerin, Filistin anlatısına katkıda bulunan kütüphanelere saldırılarının tarihsel örneklerinden biridir. Ancak günümüzde de kültür soykırımı devam etmektedir.

‘ten itibaren İsrail saldırganlığı artmış, Büyük Ömer Camii Aralık 2023’te yerle bir edilmiştir. Camiyi bombalayan işgal kuvvetleri özellikle Memlük döneminden kalma kütüphane bölümünü hedef almıştır. Antik Yazmalar Dairesi, kütüphanede bulunan Osmanlı ve Memlük dönemlerinden kalma el yazmalarını enkaz altından kurtarmak için çalışma yürütmüştür. Uzman ekipler, kütüphanenin yıkıntıları arasından buldukları tarihi belgeleri koruma altına alarak Gazze’nin kültürel mirasının yaşaması için destek vermişlerdir (Türkiye Gazetesi, 2025).

İsrail’in, yapay bir kültür ile kolektif hafıza icat etmek6 ve işgali meşrulaştırmak için arkeolojiyi kullandığı bilinmektedir (Kurt, 2020: 215-216). Daha önce var olmayan bir aidiyeti inşa etmeye çalışan rejim, köklü Filistin tarihinin her kanıtını yok etmeyi de kendisine şiar edinmiştir7. Büyük Ömer Camii ve kütüphanesinden sonra Gazze Kent Arşivi de siyonistler tarafından tamamen yıkılmıştır. Arkeolojik değeri olan eski bina planlarını ve tanınmış milli şahsiyetlere ait el yazmalarını içeren arşivde bulunan yüzlerce yıllık birikim yok edilmiştir (Turan & Majed, 2023).

İsrail türlü bahanelerle birçok kiliseyi de hedef almıştır. Gazze Şeridi’nde 1882 yılında kurulan ve buradaki tek Baptist kilise olma özelliği taşıyan , 17 Ekim’de işgalci güçlerin saldırısına uğramıştır (DMM, 105: 9). Baptist Kilisesi’nin açtığı halk kütüphanesi de tıpkı Ömer Camii Kütüphanesi ve Gazze Kent Arşivi gibi bombalanmıştır. Bu önemli örneklerin yanı sıra yerle bir edilen üniversiteler başta olmak üzere her düzeyden ve diğer kurumların kütüphaneleriyle şahsi kitaplıklar da düşünüldüğünde kültürel tahribatın hesabını tutmanın kolay olmadığı anlaşılmaktadır.

UNESCO, İsrail’in işgali nedeniyle yok olma tehlikesi altındaki kültürel mirasın korunmasına yönelik defalarca çağrıda bulunmuş olmasına rağmen kültür soykırımı () olanca hızıyla devam etmektedir. Amaçlanan, defalarca göçe, katliama, ablukaya tabi tutulan Filistinlilerin savaş sonrası yeniden toparlanmasını engellemek, kadim kimliğini gelecek nesillere taşımasını önlemek ve kültürel hafızasını silmektir. Bunun için kütüphaneler ve onlara sahip kurumlar, uluslararası hukuku ve insan haklarını hiçe sayan İsrail’in öncelikli hedeflerinden olmaktadır.

KAYNAKÇA

  • Barkçin, Savaş (2018). Osmanlı Aklı. İstanbul: Mostar Yayınları.
  • Çelik, Murat (2020). “Osmanlı Kudüs’ündeki Kütüphaneler”. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, (29), 225-226.
  • DMM (2023). Hamas Tüm Hristiyanları Bölgeden Sürdü, Gazze’de Kilise Yok. Ankara.
  • Fikriyat (2023). Mescid-i Aksâ’daki Kütüphaneler. Erişim Tarihi: 28.05.2025, https://www.fikriyat.com/galeri/tarih/mescid-i-aksadaki-kutuphaneler.
  • Khalilia, Ahmad Zaki (2015). “Osmanlı Döneminde Filistin Mimarisi”. III. Türkiye Lisansüstü Çalışmaları Kongresi- Bildiriler Kitabı, 5, 180-181.
  • Kurt, Menderes (2020). “Filistin’deki İşgale Meşruiyet Üreten Bir Yöntem Olarak İsrail Arkeolojisi”. Tarih İncelemeleri Dergisi, 35 (1), 215-216.
  • Rakipoğlu, Mehmet (2025). İşgal ve Soykırımın Anatomisi: İsrail’in Filistin’i Yok Etme Stratejileri. İstanbul: Mutlu Basım.
  • Turan, Mehmet Akif & Majed, Mohammed (2023). “Gazze Belediye Başkanı: İsrail, Gazze Kent Arşivi’ndeki Belgeleri Yok Etti”. AA. Erişim Tarihi: 28.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/gazze-belediye-baskani-israil-gazze-kent-arsivindeki-belgeleri-yok-etti/3068520.
  • Türkiye Gazetesi (2025). Yazma Eserleri Tarih Oldu! Enkaz Altında Kalan Kütüphaneden Geçmişi Elle Kurtarmaya Çalışıyorlar. Erişim Tarihi: 28.05.2025, https://www.turkiyegazetesi.com.tr/dunya/yazma-eserleri-tarih-oldu-enkaz-altinda-kalan-kutuphaneden-gecmisi-elle-kurtarmaya-calisiyorlar.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Kılıç, Zeynep. “Tahrip Edilen Kütüphaneler”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1419-1422. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.