İçeriğe geç
TK · TOPLUM VE KÜLTÜR4 dk okuma · s. 1416–1419

Tahrip Edilen Camiler

İNG

Destroyed Mosques

ALM

Zerstörte Moscheen

FRA

Mosquées détruites

ARA

المساجد المدمّرة

YAZAR

Zeynep KILIÇ

ORCID 0009-0006-6188-7217

KİTAPTA

s. 1416–1419

Atıf al

saldırıları ve işgali halkının en önemli kültür öğelerinden olan lerin ve özellikle camilerin kapatılmasına, tahrip edilmesine ve yıkılmasına neden olmaktadır. Sistematik bir politika olarak uygulanan bu ’ten itibaren ’de adeta topyekûn imhaya dönüşmüştür.

Camilere yönelik saldırılar 1948 ile başlamıştır. İlk örneklerden biri Câmiu Hasan Bek Camisi’dir. 1948’deki saldırılarda çevresindeki el-Menşiyye Mahallesi’nin yıkılmasıyla bu camii e kapatılmış, uzun bir süre ihmal edilmiş, birçok saldırıya maruz kalmış ve amacı dışında kullanılmıştır (Diyanet Haber, 2021). Camilere yönelik bilinen en önemli saldırılardan biri de 1994 yılında el-Halîl Camisi’ne gerçekleştiren saldırıdır. Saldırının faili Baruch Goldstein adlı fanatik 29 yi katletmiştir. Ancak İsrail bu saldırıyı bahane ederek adeta camiye el koymuş ve camiyi belli bir süre kapattıktan sonra bir kısmını sinagoga çevirmiştir (Fırat, 2019b). Gazze Şeridi’ndeki en önemli tarihi alanlardan biri olan ve arkeolojik önemi olan yapılar barındıran el-Şucaiye Mahallesi’nde yer alan El-Zafar Damri Camisi 2014 yılında, İsrail saldırılarıyla neredeyse tamamen yıkılmış, yapısının yüzde 80’i tahrip edilmiştir (Genocide in Gaza, 2023). Mescid-i Aksâ İsrail tarafından sürekli hedef alınmakta zaman zaman tahribata da yol açan bu saldırılarla ibadet özgürlüğü kısıtlanırken1 aynı zamanda kültürel değerler de yok edilmeye çalışılmaktadır (AA, 2014; AA, 2015; Euronews, 2022). 1969’da Avustralyalı Yahudi Dennis Michael Rohan’ın saldırısı Mescid’i Aksa’ya ciddi zarar vermiştir (Fırat, 2019a). 2000 yılında aşırı sağcı ’un, bir grup fanatikle2 Kudüs’teki Mescid-i Aksâ Camii’ne saygısızca girişi sonrasındaki tepkilerle başlayan sırasında İsrail Mescid-i Aksâ’nın dışında da onlarca camiyi hedef almış, kısmen ya da tamamen yıkmıştır (Asalya, 2019: 4; 57).

Her ne kadar işgalci İsrail’in camilere saldırısı ve onları tahribi eskiden beri devam etse de ‘ten sonra kültür soykırımına varan bir ivme kazanmıştır. Gazze’de bulunan camilerin çok büyük bir kısmı saldırılardan etkilenmiş ve birçok tarihi cami, aralarında kiliselerin de bulunduğu3 diğer tarihi eserlerle yerle bir edilmiştir. Dünya tarihi ve kültürel mirasını da yok etmeyi amaçlayan bu saldırılar dünya kamuoyunda da tepki ile karşılaşmıştır. Hatta Aralık 2023’te Güney Afrika’nın İsrail’in soykırımını tescillettiği Uluslararası Adalet Divanı’na sunduğu kanıtlar arasında kültürel mirasın tahribatını gösteren çok sayıda belge de bulunmaktadır. Aynı şekilde 24 Mayıs 2024’te Meksika, İsrail’e karşı “kültürel mirasın tahribi” iddialarını da içerecek şekilde bu davaya iştirak etmek için bir müdahale beyanında bulunmuştur (ICJ, 2024). Tüm bunların hukuk alanında belgelenmesi Filistin halkının zengin kültürel mirasının korunması4 açısından oldukça önem arz etmektedir.

Zengin bir tarihe sahip olan Filistin topraklarının her tarafı gibi Gazze’de, İslam mimarisinin örnekleriyle doludur. Bunların arasında yer alan “Büyük Ömer Camisi” diğer adıyla “Gazze Ulu Camisi” Filistin’in 3. büyük camisidir. İsrail’in Gazze şeridindeki bombardımanında bu önemli ibadethane yerle bir edilmiştir (Sabbah, 2024). Gazze’deki Müslümanların 1400 yıllık tarihinin ve mirasının en somut kanıtlarından olan caminin yıkımı Filistin kültürü için büyük bir kayıp olmuştur.

İsrail saldırılarıyla yıkılan Albani Camii 12 Temmuz 2024, Gazze – Filistin (AA – Abed Rahim Khatib)

İsrail, saldırılarına başladıktan kısa bir süre sonra ibadethaneleri doğrudan hedef almıştır. 9 Ekim 2023’te Ahmed Yasin Camisi, el-Yermuk Camisi, el-Susi Camisi, el-Garbi Camisi (TİHEK, 2024: 115) ve Gazze Şehri’nin eski kentinde antik arkeolojik alanda bulunan Osman bin Kaşkar Camisi (WAFA, 2023) ile El-Zafar Damri Camisi (Genocide in Gaza, 2023) ilk tahrip edilen camiler olmuşlardır. 29 Ekim 2023’te Gazze’nin kuzeyinde aralarında Muhammed Fatih Camisi’nin de bulunduğu iki cami bombalanmıştır. 4 Kasım’da Güney Gazze’deki Ali bin Ebi Talib ve Al İsticabe camilerine saldırı düzenlenmiş, hemen ertesi gün de Şeyh Zayid Nahyan ve Al Kateeba camileri tahrip edilmiştir (TİHEK, 2024: 119vd.).

Seyyid Haşim Camisi Gazze’nin önemli tarihi camilerinden biridir. Gazze’nin Eski Şehir kısmındaki ed- Derac Mahallesi’nde bulunmaktadır. Bir ticaret seferi için geldiği Gazze’de vefat eden ’in büyük dedesi Hâşim’in burada metfun olduğuna inanıldığından ismi ona nispet edilmiştir. 7 Aralık 2023’te İsrail savaş uçaklarının bombalaması sonucu Seyyid Haşim Camisi de diğer camiler gibi ağır hasar görmüş ve kullanılamaz hale gelmiştir (Ebu Ayşe, 2024).

İsrail’in ‘ten itibaren cami yıkımı sadece Gazze ile sınırlı kalmamış Filistin’in başka yerlerinde bulunan ibadethaneler de tahrip edilmiştir. Tarihi bir dokuya sahip olan El-Nasr Camisi, Nablus’un en önemli tarihi yapılarındandır. Roma döneminde ibadethane olan ve 1187 senesinden sonra cami olarak kullanılan yapı, 7 Mart 2025’te İsrail güçleri tarafından ateşe verilmiş ve itfaiyecilerin yangını söndürmesi engellenmiştir. Bu durum caminin yapısında büyük çaplı hasara yol açmıştır (The Nation, 2025). 19 Kasım 2024’te ’nın güneyindeki el-Halîl’e bağlı Yatta kasabasının doğusundaki Menizel Köy Camisi (WAFA, 2023a), Kudüs kentinin Cebel el-Mukaber kasabasında bulunan el-Şiya Camisi (WAFA, 2024) işgalci İsrail kuvvetlerinin hedefi olan yüzlerce camiden sadece birkaçıdır.

İsrail’in kültürkırım politikalarından olan ibadethanelere ve özellikle camilere saldırmasının amacı; Filistinlilerin köklü tarihinin izlerini silmek, i kırmak, cami merkezli i akamete uğratmak5, Filistin’i dünya kültürel miras sisteminden uzaklaştırmak (Rakipoğlu, 2025: 96), Filistin kimliğini yok etmek ve kültürel hafızaya darbe vurmaktır. Öyle anlaşılıyor ki rejimin emellerine ulaşamaması, yalnızca Filistin halkının maruz kaldığı zulmün son bulması açısından değil, aynı zamanda insanlık tarihinin ve kültürel mirasının korunması açısından da hayati önem taşımaktadır.

KAYNAKÇA

  • AA (2014). İsrail Polisinden Mescid-i Aksâ’ya Baskın. Erişim Tarihi: 07.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/israil-polisinden-mescid-i-aksaya-baskin/111640.
  • AA (2015). Mescid-i Aksâ’yı Savunmak Her Müslüman’ın Görevidir. Erişim Tarihi: 07.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/turkiye/mescid-i-aksayi-savunmak-her-muslumanin-gorevidir/120023
  • Asalya, İslam (2019). Aksa İntifadası: Bir Halk Ayaklanmasının Muhasebesi. İstanbul: İHH İnsani Yardım Vakfı Yayınları.
  • Euronews (2022). İsrail Polisi Sabah Namazının Ardından Mescid-i Aksâ’ya Baskın Düzenledi. Erişim Tarihi: 07.05.2025, https://tr.euronews.com/2022/04/22/israil-polisi-sabah-namaz-n-n-ard-ndan-mescid-i-aksa-ya-bask-n-duzenledi.
  • Fırat, Esat (2019). “Ateşe Verilişinin 50. Yılında Mescid-i Aksâ Hala Yangın Yeri”. AA. Erişim Tarihi: 07.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/atese-verilisinin-50-yilinda-mescid-i-aksa-hala-yangin-yeri/1561339.
  • Fırat, Esat (2019b). “Unutulan Cami Harem-i İbrahim ve İsrail’in Artan Baskıları”. AA. Erişim Tarihi: 07.04.2025. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/unutulan-cami-harem-i-ibrahim-ve-israil-in-artan-baskilari-/1478842.
  • Diyanet Haber (2021). Filistin’in Yafa Kentindeki Osmanlı Şaheseri: Hasan Beg Camii. Erişim Tarihi: 05.05.2025, https://www.diyanethaber.com.tr/filistinin-yafa-kentindeki-osmanli-saheseri-hasan-begcamii.
  • Ebu Ayşe, İzzeddin (2024). “İsrail, Gazze’deki Camileri Yıktı Ama Ezan Sesi Kesilmedi”. Şarkul Avsat. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://turkish.aawsat.com/arap-d%C3%BCnyasi/4812341-i%CC%87srail-gazzedeki-camileri-y%C4%B1kt%C4%B1-ama-ezan-sesi-kesilmedi?page=2.
  • Genocide in Gaza (2023). El-Zafar Damri Camii- Gazze. Erişim Tarihi: 06.06.2025, https://gigaza.org/tr/war-damage/el-zafar-damri-camii-gazze/.
  • ICJ (2024). Application of The Convention on The Prevention and Punishment of The Crime of Genocide in The Gaza Strip (South Africa v. Israel). Declaration of Intervention By The United Mexican States.
  • Rakipoğlu, Mehmet (2025). İşgal ve Soykırımın Anatomisi: İsrail’in Filistin’i Yok Etme Stratejileri. İstanbul: Mutlu Basım.
  • Sabbah, Abdulqader (2024). “İsrail, Gazze’deki 14 Asırlık Büyük Ömer Camii’ni Yerle Bir Etti”. AA. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/pg/foto-galeri/israil-gazzedeki-14-asirlik-buyuk-omeri-camiini-yikti/0.
  • The Nation (2025). Israeli Army Storms Mosques in Nablus, Sets Fire to Historic Al-Nasr Mosque. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://www.nation.com.pk/07-Mar-2025/israeli-army-storms-mosques-in-nablus-sets-fire-to-historic-al-nasr-mosque.
  • TİHEK (2024). Filistin’de İnsan Hakları İhlalleri ve Gazze Raporu. Ankara: Girişim Matbaacılık.
  • WAFA (2023). Ancient Mosque Destroyed in an Israeli Strike in Gaza. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://english.wafa.ps/Pages/Details/139904.
  • WAFA (2023a). Armed Israelis Attack a Mosque South of Hebron, Destroying Its Contents. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://english.wafa.ps/Pages/Details/138451.
  • WAFA (2024). Israeli Colonists Set Fire to Mosque in Marda Village, Central West Bank. Erişim Tarihi: 06.05.2025, https://english.wafa.ps/Pages/Details/152758.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Kılıç, Zeynep. “Tahrip Edilen Camiler”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1416-1419. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.