İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT4 dk okuma · s. 149–152

Antere b. Şeddâd

İNG

Antarah bin Shaddâd

ALM

Ein historisches Symbol des Palästinensischen Widerstands: Antar bin Shaddad

FRA

Antarah (Antar) bin Shaddâd

ARA

عنترة بن شدّاد

YAZAR

Muhammed İkbal GÜLER

ORCID 0000-0002-8315-3998

Mehmet BİLİR

ORCID 0000-0001-5111-3679

KİTAPTA

s. 149–152

Atıf al

Antere b. Şeddâd, İslam öncesi dönemde, Arapların kalem ve kılıç sahalarındaki en meşhur ismidir. Babası Benî Abs kabilesinin soylularından Şeddâd bin Kırâd; annesi ise Şeddâd’ın bir baskın esnasında cariye olarak aldığı, sonrasında zamanın Sudan (Habeşistan) Necâşîsinin kızı olduğu anlaşılan Zebîbe’dir. Antere melez olması sebebiyle köle olarak kabul edilmiş, küçük yaştan beri sevdiği amcasının kızı Able ile evlenebilmek için özgürlüğünün peşinde koşmuş (Muhtar, 1991a: 237) ve Arapların gelmiş geçmiş en meşhur binici şairi olarak anılmıştır (Göçemen, 2016: 72). Yaşadıklarıyla İslâm’dan önceki devirde bir melezin özgürlük statüsü kazanabildiğini göstermiştir (Blachère, 2010: 213). Cahiliye devrinden günümüze kadar dünyanın farklı dillerinde, farklı coğrafyalarda anlatılagelen destansı hayat hikâyesi, aynı zamanda Asr-ı Saadet’te ve sonraki dönemlerde yapılan savaşlarda İslam ordularındaki askerleri şevke getirmek için bahsedilen önemli kıssalardan biri olmuştur (Muhtar, 1991a: 238; Güler, 2023: 91vd.).

Ebu’l-Ferec el-İsfahânî’nin (ö. 356/967) kaydettiğine göre Antere’nin, “Karnım belime yapışmış da olsa, meşru bir yiyecek buluncaya kadar aç yatar, aç kalkarım.” anlamındaki beyti ’e inşat edilmiş ve o da “Hiçbir bedevî, Antere kadar bende görme arzusunu uyandırmamıştır.” buyurmuştur (Tülücü, 1999: 17-18; Yaltkaya, 2007: 490; Muhtar, 1991b: 238). Köle bir anneden doğmasına ve bu yüzden köle statüsünde tutulmasına rağmen esirliğe boyun eğmeyip özgürlüğün yollarını araması, mükemmel bir şair ve çok iyi bir binici olması ve hakkında ’den rivayet edilen bir hadisin bulunması, bir kahramanda aranan bütün özellikleri ona kazandırmış; böylece Antere kıssası, İslâm dünyasının düşmanları karşısında kazandığı zaferlerin sembolü hâline gelmiştir (Muhtar, 1991b: 238).

Antere’nin hayat hikâyesi, Arap dünyasında Sîretü’l-Antere, Türk dünyasında ise daha çok Kıssa-i Antere veya Anternâme olarak bilinir. Hikaye, muhtevasında barındırdığı emsalsiz ve mücadele örnekleriyle entelektüel direnişçilerinin de ilgisini çekmiştir. Bunlardan biri, Filistin kökenli araştırmacı yazar Ali Hammuda’dır. O, “Knowing freedom in light of Palestine/Filistin Işığında Özgürlüğü Anlamak” (Hammuda, 2024) başlıklı yazısında özgürlüğü çok bilinen “kölelik esaretinden kurtulma” anlamından ziyade “aşağılık özelliklerin ve köleleştirilmiş zihinlerin esaretinden kurtulmak” olarak ele almıştır. Yazısında Antere’nin özgürlük hikâyesine farklı bir açıdan bakan Hammuda, Filistin’in özgürlük yolculuğunda yürüyen her bir ye ve her bir Müslüman’a bu hikâyeden dikkat çekici bir uyarı çıkarmaktadır: Özgürlük, köleleştirilmiş olanlara bahşedilemez. Kişi, sahip olmadığı şeyi başkasına veremez.

Ali Hammuda Antere’nin hikâyesinden ve Filistin davası adına hareket eden bütün “aktivistler” için şöyle bir sonuç çıkarmıştır: Filistin’in zincirlerini kırmadan önce kişi kendi zincirlerini kırmalıdır. Bu zincirler; kimisi için faiz, alkol, uyuşturucu ve benzeri şeyler olabilir; kimisi için gerçek bir örtünmenin gereklerini yerine getir(e)meme, “namazı zayi etme”, dargınlıkları ortadan kaldırmaya engel olan egolar; kimisi için ise başkasından onay alma ihtiyacı duyma, beğenilme takıntısı olabilir. Filistin’i esaretten kurtarmak, insanın içinde bulunduğu zindanlardan kurtulması, zincirlerinden çözülmesi yoluyla mümkündür (Hammuda 2024). Antere’nin yaptığı da tam olarak budur. Nizam bulmamış âdemin âleme nizam vermesi mümkün değildir.

Antere hikâyesinin bu tarihsel misyonu, Filistin Milli Tiyatrosu El-Hakawâtî’nin kurucularından Radi Şahade’nin yazıp oynadığı “Antere: fi’s-Sahâti Hayyâl” [Antere: Sahnede Bir Kahraman] adlı solo operette (Antere fi’s-Sahâti Hayyâl, 2021) tekrar canlanmıştır. Müziklerini işgal karşıtı ve direniş içerikli besteleri ile tanınan Mustafa el-Kurd yapmıştır.

Şahade, halk hikâyelerinin -doğrudan ifadelerin baskı ve felaketlere sebebiyet vereceği işgal altındaki Filistin’de- zorunlu bir tercih olduğunun altını çizer (Slyomovics, 1991: 22-23). Zira yaygın bir yöntem olarak halk hikâyeleri, ü aşmak ve hassas konuları gündeme getirmek için örtük ve açık siyasi göndermelere olanak tanır (Jawad, 2013: 91). Şahade’nin 1986’da yazıp oynadığı “Antere: fi’s-Sahâti Hayyâl” adlı opereti de bu doğrultuda ortaya çıkmış bir sanat ürünüdür. Yazarın siyahi bir köle olan Antere’nin amcasının kızı Able’ye olan aşkını ve kölelikten kurtulma çabasını Filistinlilerin mücadelesine benzettiği bu operette (Jawad, 2013: 91-92) Filistin; genç, güzel ve soylu olması bakımından Able’ye; Filistin halkı ise soylu, korkusuz, yenilmez yiğit bir savaşçı, duyanları hayretler içerisinde bırakan şiirler nazmeden olağanüstü bir şair olmasına rağmen hak ettiği değeri görmeyen, hor ve hakir görülen Antere’ye; Antere’nin sevdiğine kavuşmak için verdiği çetin mücadele de Filistin halkının direnişine benzetilmiştir.

Operette Antere karakterine söyletilen “Keşke vatan (Able) dostlarına imdat diye bağırınca, / Kalplerimizi ona hediye etsek ve gözlerimizi onun için feda etsek.” şeklindeki temennisi; operette Sîretü’l-Antere ile Filistin özgürlük mücadelesi arasında nasıl yakın bir münasebet kurulduğunu göstermektedir. Aynı şekilde operette Antere tanımlanırken kullanılan “(Antere) Karasevdalı sürgün bir şair ve vatanın özlemini çeken bir insandır.” Şeybûb’un ağzından çıkan “Karıncalar gibi kalabalık yabancı ordular, volkanlar ve fırtınalar misali vatana saldırdılar.” ifadeleri ve Able’nin “Nereye gitti Araplık, nereye gitti Araplar?” şeklindeki feryatları da bu bağlamda değerlendirilebilir. Operette Sîretü’l-Antere ile Filistin özgürlük mücadelesi arasında kurulan yakın münasebetin göstergeleri arasında “Adamları olduğumuz izzet diyarı nerede?” ve “Tertemiz bir millet, bir milyon kez işgale uğrasa da (küllerinden) yeniden dirilir.” şeklindeki uyarlamalar da oldukça dikkat çekicidir.

Bu operet, Filistin dışında davet üzerine 1988 yılında “el-Hakavâtî” ekibi tarafından Japonya’da da oynanmıştır. Oyunun afişini tasarlayan Vladimir Tamari’nin aktardığına göre afişte Antere’nin kölelikten özgürlüğe geçişini simgeleyen meşhur “Saldır ey Antere, özgürsün!” sözünü “özgür” kelimesini üç kere tekrarlayarak bir şark halısından veya şark masallarında geçen uçan halı tahayyülünden esinlenildiği düşünülen halı illüstrasyonuna yerleştirmiştir.1 Afişte Antere’nin kılıcıyla parçaladığı kırık zincir, “… özellikle Filistin bağlamında kendi kendini açıklamaktadır. Çünkü Al-Hakavâtî Tiyatrosu, İsrail işgali altındaki Arap Kudüs’te bulunmaktadır.” Afişteki hilal motifi ise “Arap edebiyatında bir kadının güzelliğini tanımlamanın yaygın bir yolu” olduğu için tercih edilmiştir. Yüzünde Filistin kefiyesi, elinde kılıçla Radi Şahade’nin yazıp oynadığı operetin amacını tam olarak yansıttığı görülen afişin etrafındaki krom sarısı arka planın tasarımı, Japon tasarımcı Kohei Sugiura tarafından yapılmıştır (Tamari, 2013). Böylece bu tarihî kahramanın hikâyesi, direnişin ve özgürlük mücadelesinin evrensel sembolü olarak yeni nesillere ilham vermeyi sürdürmektedir.

DİPNOTLAR

  1. 1.Antere’nin özgürlüğüne giden hikâyesi için bkz.: Güler, 2023: 16-17.

KAYNAKÇA

  • Antere fi’s-Sahâti Hayyâl (2021). el-Hakawati Palestinian National Theatre. Erişim Tarihi: 05.06.2055, https://el-hakawati.org/ar/portfolio/عنتر-في-السّاحة-خَيّال/.
  • Blachère, Régis (2010). “Antere”, çev.: Süleyman Tülücü. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33, 211-219.
  • Göçemen, Yakup (2016). “Antere b. Şeddâd’ın Şiirlerinde Tasvir”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 3 (4), 69-98.
  • Güler, Muhammed İkbâl (2023). Kıssa-i Antere 1. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Hammuda, Ali (2024). “Knowing Freedom in Light of Palestine”. Islam21C. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://www.islam21c.com/opinion/freedom-through-palestine/.
  • Jawad, Rania (2013). “Theatre Encounters: A Politics of Performance in Palestine”. ProQuest LLC. Erişim Tarihi: 06.02.2025, https://www.proquest.com/openview/c8eed357208a4b8539809230febab899/1?pq-origsite=gscholar&cbl=18750.
  • Muhtar, Cemal (1991a). “Antere”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
  • Muhtar, Cemal (1991b). “Antere Kıssası”. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları.
  • Slyomovics, Susan (1991). “To Put One’s Fingers in the Bleeding Wound”: Palestinian Theatre under Israeli Censorship”. TDR (1988-), 35 (2), 18-38.
  • Şahade, Radi (1988a). “el-Hareketu’l-Masrahiyye fi’l-Menatiki’l-Filistiniyyeti’l-Muhtelle: el-Hekavâtî”. Al-Kâtib, 99, 70-81.
  • Şahade, Radi (1988b). Yayımlanmamış Hatıralar.
  • Tamari, Vladimir (2013). “Antar - Al Hakawati In Japan”. The Palestine Poster Project Archives. Erişim Tarihi: 07.02.2025, https://www.palestineposterproject.org/posters/antar-al-hakawati-japan.
  • Tülücü, Süleyman (1999). “Muallaka Şâirlerinden Antere”. EKEV Akademi Dergisi, 4, 15-22.
  • Yaltkaya, Şerafettin (2007). “‘Arap Edebiyatı Adlı Makalenin Sadeleştirmesi”. C.Ü. İlahiyat Fakültesi Dergisi, 11 (2), 467-492.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Güler, Muhammed İkbal - Bilir, Mehmet. “Antere b. Şeddâd”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 149-152. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.