Mutlak Şer
İNG
Absolute Evil
ALM
Das Absolute Böse
FRA
Le Mal Absolu
ARA
الشرّ المطلق
Türkçede “mutlak şer” veya “mutlak kötülük” olarak ifade edilen ve büyük bir zulmün varlığına işaret eden bu kavramı ilk defa Taha Abdurrahman Sugûru’l-Murâbıta ثغور المرابطة/adlı kitabında kullanmıştır. Ona göre, utanma duygusunun her geçen gün yok sayıldığı bu dünyada, güçlünün zayıf üzerinde türlü eziyetleri tatbik etmesi olağan bir hal almıştır. ’in sistematik olarak yıllardır halkı üzerinde kurduğu baskı, eziyet ve işkenceler ise bu hudutsuz hayâsızlığın mutlak şerre dönüştüğünün resmidir (Taha, 2018: 19).
Taha Abdurrahman, kötülükte varılabilecek son raddenin bir ifadesi olarak kullandığı “mutlak şer” kavramına benzer kavramların Immanuel Kant (köklü kötülükالشر الجذري/) ve Hannah Arendt (sıradanlaşmış kötülükالشر الابتذالي/) tarafından da kullanıldığını söylemiş ve bu kavramlar arasında karşılaştırma yapmıştır. Kant’ın örtük biçimde Tevrat’taki “asli günah” fikrine dayanarak kullandığı “köklü kötülük”, insan doğasında içgüdüsel olarak yer alan kökleşmiş bir eğilimdir. Bu eğilim, ahlaki yasaya bilinçli bir karşı çıkışla ortaya çıkmaktadır ve herkesin doğasında bulunmaktadır (Kant, 2012: 42). Arendt ise “sıradanlaşmış kötülük” kavramını totaliter rejimlerde bürokratların bilinçsiz bir şekilde emirleri sorgulamadan uygulamalarıyla izah etmektedir. Bu tür bir kötülük, insanları değersizleştiren totalitarizmin yapısal sorunlarının bireysel tutumlarda tezahür etmesidir (Arendt, 2012: 239, 294) Taha Abdurrahman’a göre her iki kavram da seküler bir temelde geliştirilmiş olsa da kökenlerinde teolojik referanslar bulunması hasebiyle çelişkilidir. Mutlak şer ise bu ikisinden daha derin ve yıkıcıdır; sadece ahlaki yasaya değil, o yasanın kaynağı olan fıtrata da savaş açmaktadır (Taha, 2025: 116-121; 2018: 26-27)
Taha Abdurrahman’ın mutlak şer konusundaki çözüm önerisi teolojik bir temele dayanmaktadır. Kendisinin kavramsallaştırdığı “ilahi emanet paradigmasıالائتمانية/” çerçevesinde ele aldığı “mutlak şer” kavramının anlaşılabilmesi için, değerleri merkeze alan ve ilahî kemal sıfatlarına bağlı, soyut aklı (العقل المجرد) aşan bir üst akla (ilahi kemal sıfatlarını esas alan akıl) ihtiyaç olduğunu dile getirmektedir. Mutlak şerrin analizi; noksanlıklarla malul “muamele âlemi” ile mutlak kemale bağlı “sözleşme âlemi/kemal alemi” ayrımı üzerine kurulmuştur. Taha Abdurrahman, bu analizi iki ilahi ahde dayandırmaktadır: “şehadet” (الإشهاد) ve “‘emanet” (الائتمان). Bu misaklar evrensel olmaları bakımından Taha Abdurrahman’a göre şu sonucu doğurmaktadır: ye yapılan zulüm, tüm insanlığa yapılmış sayılmalı ve bu evrensel kötülüğe karşı düşünsel düzeyde bir mücadele verilmelidir (Taha, 2025: 121-123; 2018: 20).
Taha Abdurrahman, mutlak şerrin hakikatini kavrayabilmek için en ağır eziyetlere maruz kalmış Filistinli insanın mahiyetini bilmek gerektiğini söylemektedir (Taha, 2018: 19, 36). Öyle ki; ilahî misaklara bağlı olan Filistinli çi (المرابط), yalnızca politik değil, ahlakî ve metafizik bir direnişin temsilcisi olarak bütün insanlığın kuşanması gereken iki misyonu temsil etmektedir: “insanlık değerlerinin yeniden inşası” ve “insanın özgürleştirilmesi”. Bu manada, mutlak kemale dayalı insanlığın değerlerini Kudüs’ün kutsallığı ve ilk ilahi misak bilinciyle özümseyerek her durumda bu değerleri yeniden inşa eden ve kutsallaştıran bir sorumluluk üstlenmiştir. Filistinli direnişçi, Allah’ın kemal sıfatlarıyla sürekli bağlantı kurarak hem kendi fıtratını olgunlaştırmakta hem de insanlık için mutlak şerre karşı sarsılmaz bir direnişi temsil etmektedir. Onun tüm eziyetlere rağmen rububiyete şahit olmasının alameti ise “Hasbunallah ve ni’mel vekil ve’l-hamdu lillahi Rabbil âlemin” niyazını bir düstur gibi dilden düşürmemesidir. Aynı zamanda Filistinli direnişçi emanet misakını özümseyerek, insanlığın dünyada özgürlüğün na karşı mücadele etme görevini üstlenmiştir (Taha, 2025: 124-128).
Bu haliyle mutlak şerrin insanlık için evrensel bir tehdit ve sıkıntı olduğu aşikardır. Bu sebeple onunla mücadele, yalnızca bir halkın değil, tüm insanlığın ortak görevidir. Herkes (devletler, uluslararası örgütler, kurumlar ve bireyler) sorumluluk üstlenmeli ve mutlak şerre karşı mücadele etmelidir. Bu çerçevede, mutlak şerre karşı kullanılabilecek vasıtaların ve teorik temellerin neler olduğu tespit edilmelidir. Teorik eylemi inşa eden fikir adamları, tutarlı sistemler kurmalı ve bu sistemleri yöntemsel araçlarla desteklemelidir. Taha Abdurrahman, ni evrensel bir mücadele modeli olarak sunmuş ve direnişçinin mutlak şerre karşı verdiği mücadeleyi “büyük karşı koyuş” (التصدّي الأكبر) olarak nitelendirmiştir. Büyük karşı koyuş, sadece dışsal bir olay değil, vicdanî şuurla algılanan derin vicdanî hakikat, yani bir ayettir. Buna göre, günümüzde mutlak şerre karşı mücadele sorumluluğu başta Müslümanlara, dolaylı olarak da tüm insanlığa aittir1 (Taha, 2025: 133-134).
İslam medeniyeti mutlak şerre ancak fikrî sınırlar inşa ederek, direnç noktaları oluşturarak ve düşünceyi amelî eylemlerle destekleyerek karşı koyabilir. Düşünce, rastgele dolaşan bir faaliyet olmaktan çıkarılıp hak-batıl ayrımını belirleyen bilinçli bir yapıya bürünmelidir. Direniş ise ancak eylemle görünür ve kalıcı hâle getirilmelidir (Taha, 2025: 134-135). Kur’ân okumak, tekbir getirmek ve hamd etmek gibi manevî fiiller, tefekkürün ayrılmaz bir parçası olarak direnişin manevi tarafını oluşturmaktadır. Ayrıca tefekküre dayalı derinlikli düşünce; yeni, özgün ve manevî anlamlarla yüklü kavramların inşası ile yenilenebilir. “Ahlaki zaman”, “fıtrîleştirme”, “ilk ahit” ve “tesdîd” gibi kavramlar, direnişin düşünsel temelini güçlendirirken, ilahi emaneti yeniden yorumlamaya da imkân tanımakta ve her amelî tavrın ardında bir ahlaki değer ve fıtri anlam bulunduğunu hatırlatmaktadır. Bu değerlerin ihyası, direnişi sadece sürekli kılmakla kalmamakta, ona ruh ve güç kazandıran bir kaynak olmaktadır (Taha, 2025: 136-139).
Özetle; Taha Abdurrahman “mutlak şer” kavramıyla İsrail’in Filistin üzerindeki zulmü özelinde, modern kötülük teorilerini aşan, ahlakî ve teolojik temelleri olan bir kötülük eleştirisi ortaya koymaktadır. Bu bağlamda Filistin direnişini -herkesin sorumlu olduğu- evrensel ve ahlakî bir mücadele olarak yorumlamaktadır.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Uluslararası Dayanışma Hareketi
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abdurrahman, Taha (2018). Sugûru’l-Murâbıta. Rabat: Maghareb Merkezi Yayınları.
- Abdurrahman, Taha (2024). Mutlak Kötülük ve Sınır Boylarında Fikir Nöbeti. Soner Gündüzöz (Trc.). Ankara: İslam Düşünce Enstitüsü Konferans Kitapçığı.
- Arendt, Hannah (2012). Kötülüğün Sıradanlığı, çev.: Özge Çelik. İstanbul: Metis Yayınları.
- Kant, Immanuel (2012). Saf Aklın Sınırları Dahilinde Din, çev.: Suat Başar Çağlan. Konya: Literatürkacademia.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Abdurrahman, Taha (2024). “Faslı Düşünür Taha Abdurrahman, Al Jazeera Net İçin Şunları Yazdı: Mutlak Kötülük ve Filozofun Sorumluluğu”. Aljazeera. Erişim Tarihi: 05.05.2025, https://www.aljazeera.net/opinions/2024/3/21/المفكر-المغربي-طه-عبد-الرحمن-يكتب-لـ.
- Abdurrahman, Taha (2025). Müslümanca Düşünmek, Ankara: İslam Düşünce Enstitüsü.
- Alquds (2024). Faslı Filozof Taha Abdurrahman: Gazze Dünyayı “Mutlak Kötülükten” Kurtarıyor. Erişim Tarihi: 05.05.2025, https://www.alquds.co.uk/الفيلسوف-المغربي-طه-عبد-الرحمن-غزة-تحر/ .
- Arendt, Hannah (2014). Totalitarizmin Kaynakları 1-2-3 Totalitarizm, çev.: İsmail Serin. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Bourshachen, Wael (2024). “Taha Abdurrahman: Gazze Şeridi İnsanlığı Özgürleştiriyor... ve Filistinliler “Mutlak Kötülükle” Karşı Karşıya”. Hespress. Erişim Tarihi: 05.05.2025, https://www.hespress.com/طه-عبد-الرحمن-قطاع-غزة-يحرر-الإنسان-وا-1407890.html.
- Neiman, Susan (2006). Modern Düşüncede Kötülük, çev.: Ayhan Sargüney. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
- Özdemir, Metin (2001). İslâm Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Kaknüs Yayınları.
- Topuz, Metin (2023). Kant ve Kötülük Felsefesi. Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Yıldırım, Zehra. “Mutlak Şer”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1157-1159. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.