Şehir Ekonomisi
İNG
City Economy
ALM
Städtische Wirtschaft
FRA
Économie Urbaine
ARA
الاقتصاد الحضري
Farsça kökenli olan “Şehr” kelimesi büyük yerleşim yeri manasında kullanılmaktadır (Gültekin 2017: 16). Şehir ekonomisi ise şehirlerin yapısını, işleyişini ve bu yapıların toplumsal etkilerini inceleyen bir disiplindir. Şehirdeki bireysel işletmelerin üretim ve tüketim faaliyetleri ve bu faaliyetlerin ekonomik büyüme üzerindeki etkileri şehir ekonomisinin kapsamı içerisindedir. Bir şehrin sahip olduğu ekonomik kapasitesi; piyasası, yatırımları ve ticaret ağları gibi geniş ölçekli ekonomik dinamiklerle ilişkilidir.
Uluslararası sitemde kabul edilen coğrafi açıdan incelendiğinde, ve Gazze Şeridi olmak üzere iki ana bölgeden oluşmaktadır. Bu iki bölgede on altı şehir bulunmakta (İnsamer, 2016: 1) ve bölgelerin toplam nüfusu 2022 verilerine göre 5,4 milyon olarak hesaplanmaktadır (MFA, 2025). Gazze Şeridi, ’in ’in uyguladığı baskı ve kısıtlamalar nedeniyle dünyanın en yoğun nüfuslu bölgelerinden biri haline gelmiş ve bu yoğunluk bakımından dünyada benzeri görülmeyen bir insani krizle karşı karşıya kalmıştır. İşgalci İsrail’in nüfus artış hızının düştüğü bu süreçte ’de ortalama yaşın 20 civarında seyrettiği ve nüfus artış oranında da yükselme olduğu gözlenmektedir. Genel tablo böyle olmakla beraber diğer yandan, çatışma bölgelerinde nüfus artış hızının kırılganlık gösterdiği de bilinmektedir (Uzuntaş, 2024: 16).
Filistin ekonomisi ve kentleri açısından 15 Mayıs 1948 Nekbe (Büyük Felaket) günü önemli bir dönüm noktasıdır. Toplu katliam, mülksüzleştirme, etnik temizlik ve soykırımın ardından, Filistin topraklarının büyük bir kısmı İsrail tarafından işgal edilmiş ve kentlerin ekonomik altyapıları ciddi şekilde zarar görmüştür. 1948 öncesinde şehir ekonomilerinin bel kemiğini oluşturan ve ticaret gibi sektörler önemli ölçüde sekteye uğramıştır (Falah, 1996: 258). 1967 Savaşı sonrası süreçte Filistin’in yerel üretim kapasitesini sınırlayıcı uygulamalar tarım ve sanayi sektörleri üzerinde ağır etkilere yol açmıştır. 1987’de başlayan 1990’ların başında başlayan Oslo süreciyle birlikte sona ermiştir. Oslo sürecinin etkisiyle Filistin ekonomisinde gerçekleştirilmek istenen yapılanma ise İsrail’in uyguladığı engeller nedeniyle istenen sonuca ulaşamamıştır (Farsakh, 2008: 48-49). 2000-2005 yılları arasında gerçekleşen döneminde İsrail saldırıları sonucunda Filistin’de binlerce ev yıkılmış, on binlerce meyve ve zeytin ağacı tahrip edilmiştir. Aynı dönemde milli gelir yüzde 33 azalırken, işsizlik oranı ise yüzde 25’ten yüzde 60’a yükselmiştir (Nasrallah, 2013: 65).
Filistin şehir ekonomisi; işgal, ambargo ve altyapı eksiklikleri gibi siyasi ve ekonomik faktörlerin etkisiyle sınırlı bir gelişim göstermektedir. Tarım ve küçük ölçekli ticaret ekonomik faaliyetlerin temelini oluştururken, dış müdahaleler ve siyasi belirsizlikler ekonomik büyümeyi engellemektedir. Filistin şehirlerinin karşılaştığı güçlükler arasında İsrail nın şehirlerarası hareketi sınırlandırması ve kaynaklara erişimi kısıtlanması da bulunmaktadır. Özellikle su kaynaklarının kontrolü, ve şehirlerin ekonomik sürdürülebilirliğini olumsuz etkilemekte, gasp yerleşimleri için e ait toprakların kamulaştırılması ve altyapıya zarar verilmesi şehir ekonomilerini ciddi şekilde baltalamaktadır. Ayrıca, işgal politikalarının sanayi ve tarım sektörlerinde yapısal zayıflıklara yol açtığı da bilinmektedir (Abbadi, 2016: 50-56).
İsrail’in Filistin ekonomisini kontrol altında tutması, Filistin topraklarındaki ekonomik faaliyetlerin zayıflamasına, işsizlik oranlarının büyük ölçüde artmasına ve yerel ile yabancı yatırımları caydıran bir ortamın oluşmasına neden olmaktadır (Dweikat, 2024: 15). Filistin’de işgalci İsrail yönetiminin vergi gelirlerini kontrolü altında tutması ve keyfi olarak kesinti yapması önemli gelir kayıplarına yol açmaktadır1. Bu durum, kayıt dışı ekonominin büyümesine neden olmakta ve Filistin Maliye Bakanlığının verilerine göre kayıt dışı faaliyetlerden elde edilen gelir kamu gelirlerinin yüzde 33’ünü bulmaktadır (Awad, 2024: 77; Abuamsha & Hattab, 2024: 375-377).
İsrail’in kısıtlamaları Filistin’deki çalışma hayatında da etkisini göstermektedir. İstihdam Batı Şeria, Gazze Şeridi, İsrail ve gasp birimlerine dağılmaktadır. Filistinliler çoğunlukla hizmet sektöründe çalışmakta olup, İsrail ve gasp alanlarında istihdam olanların katma değeri yüksek alanlarda çalışmalarına izin verilmemektedir. Buralarda istihdam edilenler çoğunlukla; inşaat, madencilik, taş ocağı ve imalat sanayi sektörlerinde çalışmaktadırlar (Uzuntaş, 2024: 22). Diğer taraftan, Filistin’de mülteci olanlar ile olmayanlar arasındaki ücret düzeylerindeki farklılıklar da önemli sorunlar arasında yer almaktadır (Morrar & Rios-Avila, 2021: 1002-1003). Ücretler arası farklılığın nedenlerinden bir diğeri ise, kamu ve özel sektör arasındaki makas olarak belirtilmektedir. Nüfus yoğunluğunun fazla olduğu Gazze Şeridi’nde ücretler görece daha düşük olup, yoksulluk oranı diğer bölgelerin üzerindedir. Batı Şeria, Ürdün sınırından giriş-çıkış kolaylığının da etkisiyle istihdam açısından daha hareketlidir. Ancak, bu giriş-çıkış kolaylığı kayıt dışı istihdamın artışında da etkili olmaktadır (Uzuntaş, 2024: 30).
ile İsrail’in Filistin topraklarının tamamına yönelik işgali, zaten kırılgan olan Filistin ekonomisinin büyük çaplı bir çöküş yaşamasına ve derin yapısal hasara uğramasına yol açmıştır. Uzun süredir devam eden işgal süreci; ekonomik, sosyal ve altyapısal düzeyde eşi benzeri görülmemiş bir tahribat yaratmıştır. Batı Şeria, Gazze Şeridi ve Kudüs’ün doğusundaki yıkım süreci, İsrail’in Birleşmiş Milletler Filistinli Mültecilere Yardım Ajansı (UNRWA)’nın meşruiyetini ve operasyonel varlığını hedef alması ile daha da kritik bir hal almış; bu durum, insani yardıma bağımlı milyonlarca nin hayatta kalma koşullarını tehlikeye atan derinleşen bir krize dönüşmüştür (Khalidi & Iwidat, 2024: 86). Bu sürecin en yıkıcı etkileri sivil nüfusun yaşam koşulları ve kent altyapılarında gözlemlenmiştir. Toplu bombardımanlar, zorunlu tahliyeler ve Filistinlilere ait yerleşim alanlarının tamamen veya kısmen yıkılması neticesinde, kitlesel zorla yerinden edilme olgusunun ivme kazandığı, temel hizmetlere erişimin neredeyse imkânsız hâle geldiği ve sağlık sisteminin çöküşüyle birlikte hastalıkların yaygınlaştığı bildirilmektedir. Bu sistematik saldırılar, uluslararası literatürde soykırım olarak tanımlanan bir süreçle sonuçlanmıştır (Torre, 2025: 1).
DİPNOTLAR
- 1.Bu durum vergi gaspı olarak nitelendirilecek boyutlara ulaşabilmektedir.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abbadi, Suleiman (2016). “Economic Development Under Occupation: The Palestinian Case”. Journal of International Business and Economics, 4 (1), 49-60.
- Abuamsha, Mohammad Kamal & Hattab, Lana Majdi (2024). “Shadow Economy–Financial Sustainability Nexus: The Case of Palestine”. Journal of Economic Studies, 51 (2), 375-393.
- Dweikat, Z. F. (2024). “Taxable Business Income in Palestine: Tax Treatment in Palestine for Depreciation Expense for Assets vs. Accounting Treatment According to International Accounting Standards”. Journal of Advanced Research in Business and Management Studies, 36 (1), 14-25.
- Falah, G. (1996). “The 1948 Israeli-Palestinian War and its aftermath: The transformation and De-Signification Of Palestine’s Cultural Landscape”. Annals of the Association of American Geographers, 86 (2), 256-285.
- Farsakh, L. (2008). “The Political Economy of Israeli Occupation: What is Colonial About it?”. The MIT Electronic Journal of Middle East Studies, 8 (42), 42.
- Gültekin, A. (2017). “Etimolojik Olarak Şehir Kelimesi”. Hasan Taşçı & Nurettin Nebati (Ed.), Şehir Üzerine Düşünceler- 1 (s. 14-27). İstanbul: Esenler Belediyesi.
- İnsamer (2025). Filistin Ülke Profili. Erişim Tarihi: 21.04.2025, https://www.insamer.com/tr/ulke-profili-filistin/.
- Khalidi, R. & Iwidat, Q. (2024). “Assessing the Economic and Social Impacts of Israel’s War on Palestine”. Al-Muntaqa: New Perspectives on Arab Studies, 7 (1), 80-90.
- MFA (2025). Filistin Ülke Künyesi. Erişim Tarihi: 22.04.2025, https://www.mfa.gov.tr/filistin-kunyesi.tr.mfa.
- Morrar, R. & Rios-Avila, F. (2021). “Discrimination Against Refugees in the Palestinian Labor Market”. International Journal of Manpower, 42 (6), 1002-1024.
- Nasrallah, R. (2013). “The First and Second Palestinian Intifadas”. Joel Peters & David Newman (Ed.), In Routledge Handbook on the Israeli-Palestinian Conflict (s. 74-86). London: Routledge.
- Torre, F. (2025). “Travelling for Dignity: Navigating (im) Mobility Regimes in Palestine After 7 October 2023”. Mobilities, 1-16.
- Uzuntaş, Ş. N.; Awad, O.; Elkahlout, G. & Hanafi, S. (2024). “Filistin’in Görünümü: Verilerle Filistin Toplumu (Araştırma Raporu 16/2024)”. İLKE & TODAM. Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://mukam.marmara.edu.tr/dosya/mukam/filistin_gorunumu1.pdf.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Çelikkaya, Süha. “Şehir Ekonomisi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1396-1398. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.