İktisadi Dinamikler
İNG
Economic Dynamics
ALM
Wirtschaftsdynamik
FRA
Dynamiques économiques
ARA
الديناميّات الاقتصاديّة
ekonomisi; ve Gazze Şeridi’nde örgütlenen üretim, ticaret ve hizmet faaliyetlerinden oluşan, saldırganlığına sürekli muhatap olan, güvenlik kısıtlamaları, kurumsal kapasite sınırlılıkları ve dış bağımlılık unsurları tarafından şekillendirilen yarı-bağımlı bir yapıdır (IMF, 2023). (1994) ile belirlenen asimetrik ekonomik düzenlemeler çerçevesinde, Filistin dış ticaret, gümrük rejimi ve para sistemi açısından İsrail ekonomisine entegre olmuş, ancak kendi para politikası üzerinde yetki sahibi olmayan bir statüye sahip hale gelmiştir (IMF, 2023).
Makroekonomik yapı açısından bakıldığında Filistin ekonomisi şu şekilde değerlendirilebilir:
Para sistemine bakıldığında ulusal para biriminin mevcut olmadığı görülür. İsrail şekeli (NIS), Ürdün dinarı (JOD) ve doları (USD) eş zamanlı olarak tedavülde kullanılmaktadır (UNCTAD, 2024). Filistin’in kontrol edebildiği bir para biriminin olmayışı, bağımsız bir para politikası uygulayamaması anlamına da gelmektedir. Bağımsız bir para politikasının olmayışı ise enflasyon ve faiz oranlarını dışsal şoklara karşı duyarlı hale getirmektedir.
, açısından da bazı zorluklar kendisini göstermektedir. Kamu gelirlerinin yaklaşık yüzde 60’ı İsrail tarafından ithalat vergileri ve KDV üzerinden tahsil edilip ’ne aktarılan “tahsilat gelirleri”den oluşmaktadır (UNCTAD, 2014). Ne var ki, tahsilat mekanizmasında gecikmeler söz konusudur. Tahsilat mekanizmasındaki gecikmeler; a) nakit akışı etkisini, b) gelir tahminleri ve bütçe planlamasını, c) borçlanma ve faiz yükünü ve d) ekonomik konjonktür ve zincirleme etkisini olumsuz şekilde etkilemektedir. Daha açık ifadeyle, tahsilat mekanizmasındaki gecikmeler, başlangıçta likidite sorununa yol açar, bu sorun kısa vadeli borçlanma ve faiz giderleri ile büyür, ardından bütçe açığını kalıcı hale getirebilir. Maliye yönetiminde bu nedenle tahsilat etkinliğini artırmak, dijital vergi sistemleri geliştirmek ve hızlı ödeme ları oluşturmak kritik öneme sahiptir (World Bank, 2024).
Dış Ticaret, Filistin-İsrail dış ticaret düzenlemesi 29 Nisan 1994 tarihinde Paris’te imzalanmış ve aynı yıl –Eriha Anlaşması’nın (Oslo I sürecinin devamı) ayrılmaz bir parçası olarak yürürlüğe girmiştir (Arnon and Weinblatt, 2001). Protokol, İsrail ile Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ) arasında ekonomik ilişkilerin çerçevesini tayin ederek, Filistin ekonomisinin dış ticaret, gümrük politikası, vergi sistemi ve parasal düzenlemelerine dair hükümler getirmiştir. Paris protokolü gereği, dış ticarette yer alan gümrük tarifeleri ve teknik düzenlemeler İsrail tarafından belirlenmekte; bu durum, Filistin’in bağımsız ticaret anlaşmaları imzalamasını sınırlamaktadır. Filistin’in ihracatı ve düşük katma değerli sanayi ürünlerine dayanırken; ithalatı ise , gıda ve sanayi girdilerinde yoğunlaşmaktadır (World Bank, 2024).
Filistin’de sektörel dinamikler ekonominin çok daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır:
Tarımsal Üretim: Tarımsal üretimin sürdürülebilirliği, her ülkede olduğu gibi su kaynaklarına erişime, ekilebilir alanlara ve ürünlerin kolayca pazara ulaşım koşullarına bağlıdır. Filistin topraklarının yaklaşık yüzde 20’si tarımsal faaliyetlere ayrılmıştır; bu alanın yüzde 90’ı Batı Şeria’da, yüzde 10’u ise Gazze Şeridi’nde yer alır (FAO, 2021). 2021 yılı verilerine göre, bölgelerinde işlenen tarım alanı toplamda yaklaşık 1.138 522 dönümdür; bunun yaklaşık 1.048 833 dönümü Batı Şeria’da, 89 689 dönümü ise Gazze Şeridi’ndedir (OCHA, 2024).
Sanayi: Ülkede sanayi, küçük ölçekli ve çoğunlukla iç pazara yönelik bir üretim yapısına sahiptir. Enerji arzında meydana gelen kesintiler ve ithal girdi bağımlılığı üretim kapasitesini sınırlamaktadır (UNCTAD, 2024).
Hizmetler: Filistin’de hizmet sektörü, ekonominin en dinamik ve büyüyen alanlarından biridir. Özellikle ticaret, ulaştırma, turizm, ve hizmetleri, Filistin ekonomisinin hem istihdam hem de gelir oluşturma açısından en önemli bileşenlerini oluşturmaktadır. Ancak, sektörün gelişimi büyük ölçüde İsrail saldırılarından dolayı oluşan siyasi istikrarsızlık, hareket kısıtlamaları ve İsrail’in uyguladığı ticaret ile sınır kontrollerine bağlı olarak sınırlı kalmaktadır (PCBS, 2024). Turizm, özellikle dini ve kültürel miras alanlarında potansiyel taşımakta, ancak İsrail devletinin sebep olduğu istikrarsızlığa bağlı olarak dalgalı bir seyir izlemektedir.
İsrail işgalciliği sonucunda Filistin’deki hizmet sektörü yüksek derecede dışa bağımlıdır. Sağlık ve eğitim hizmetlerinin geliştirilmesinde uluslararası yardımların ve bağışçı kuruluşların katkısı kritik bir rol oynamaktadır. Dolayısıyla, sektörün sürdürülebilir büyümesi, yalnızca iç dinamiklere değil, aynı zamanda dış politik ve ekonomik koşullara da bağlıdır (World Bank, 2022).
: Filistin’de iş gücü piyasası, uzun yıllardır süregelen siyasi belirsizlikler, İsrail’in uyguladığı kısıtlamalar ve ekonomik kırılganlıklar nedeniyle oldukça karmaşık bir yapıya sahiptir. İş gücünün; yüksek genç nüfus oranı, düşük iş gücüne katılım ve istikrarsız istihdam biçimleriyle öne çıkmaktadır. İş gücü piyasasında önemli bir husus da İsrail ile olan tır. işçilerin bir bölümü İsrail’de veya İsrail ithal vatandaşları tarafından işgal edilen gasp alanlarında çalışmakta, bu durum ise iş gücünün kırılganlığını artırmaktadır. Güvenlik kısıtlamaları, geçiş izinleri ve politik gelişmeler bu işçilerin gelir ve istihdam güvencesini doğrudan etkilemektedir. 2025 ikinci çeyreğinde iş gücüne katılım oranı yüzde 45,4 olarak belirlenmiştir; bu oran erkekler için yüzde 72,1, için ise yalnızca yüzde 17,8 olarak gerçekleşmiştir (PCBS, 2025:8). Bu durum, kadınların iş gücüne katılımının bölgedeki en temel sorunlardan biri olduğunu göstermektedir. Mayıs 2025 itibarıyla Gazze’deki iş gücü piyasası, İsrail saldırılarından dolayı ağır darbe almıştır. Eğitim altyapısının yüzde 95’inin zarar görmesi, gençlerin istihdama katılımını dramatik biçimde düşürmüştür. İnsan sermayesi ve iş gücü piyasası üzerinde uzun vadeli olumsuz etkiler gözlenmektedir (ETF, 2025: 85-86).
Dünya Bankası’na göre Filistin ekonomisi 2024 yılında GSYİH toplamda yüzde 26 oranında daralmış; Gazze’de küçülme yüzde 80’i, Batı Şeria’da ise yüzde 17’yi aşmıştır (World Bank, 2024). Toplam işsizlik oranı yüzde 51’e ulaşmış; dış yardım seviyelerindeki azalma, mali sürdürülebilirliği tehdit etmeye başlamıştır. 2025 yılı itibarıyla İsrail’in uyguladığı soykırımdan dolayı Gazze’deki iş gücü piyasası “neredeyse tamamen bitmiş” durumdadır; iş gücüne katılım ve istihdamdan söz edilmeyecek durumdadır, insanlar çaresizlik içerisinde hayatta kalmaya çalışmaktadırlar.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Arnon, A., ve J. Weinblatt (2001). “Sovereignty and Economic Development: The case of Israel and Palestina”. The Economic Journal, 111 (472), 291–308.
- ETF (2025). The Impact of the Gaza Crisis on Human Capital (May 2025 Update). Erişim Tarihi: 27.09.2025, https://www.etf.europa.eu/en/document-attachments/education-and-training-west-bank-and-gaza-facts-and-figures-update-2025?utm.
- IMF (2023). West Bank and Gaza – Report to the Ad Hoc Liaison Committee. Washington, D.C.: International Monetary Fund.
- OCHA (2024). Movement and Access in the West Bank and Gaza Strip. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs. Erişim Tarihi: 27.09.2025, https://www.unocha.org/publications/report/occupied-palestinian-territory/fact-sheet-movement-and-access-west-bank-august-2024.
- PCBS (2024). The Performance of the Palestinian Economy. Erişim Tarihi: 27.09.2025, https://www.pcbs.gov.ps/post.aspx?lang=en&ItemID=5905.
- PCBS (2025). Labour Force Survey, West Bank, Q2‑2025. Erişim Tarihi: 27.09.2025, https://www.pcbs.gov.ps/site/lang__en/507/default.aspx.
- UNCTAD (2014). Palestinian Fiscal Revenue Leakage to Israel under the Paris Protocol. New York & Geneva: United Nations.
- UNCTAD (2024). Economic Costs of the Israeli Occupation for the Palestinian People: The Gaza War. United Nations Conference on Trade and Development. Erişim Tarihi: 27.09.2025, https://unctad.org/publication/economic-costs-israeli-occupation-palestinian-people.
- World Bank. (2022). Palestinian Economy in Transition: Strengthening the Services Sector. Washington, DC: World Bank Group.
- World Bank (2024, May; 2024, Sept; 2024, Dec; 2025, Mar). Palestinian Economic Update. Washington, D.C.: World Bank Group.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Sekmen, Fuat. “İktisadi Dinamikler”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 771-774. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.