İçeriğe geç
TK · TOPLUM VE KÜLTÜR4 dk okuma · s. 1371–1373

Soykırım Müzesi

İNG

Genocide Museum

ALM

Genozid-Museum

FRA

Musée du Génocide

ARA

متحف الإبادة الجماعيّة

YAZAR

Mustafa İLBOĞA

ORCID 0000-0002-3574-4486

KİTAPTA

s. 1371–1373

Atıf al

“Soykırım” kavramının tarihsel kökeni, Raphael Lemkin’in 1944’te Nazi Almanya’sının sistematik imha politikalarını kapsayacak şekilde, bir halkı veya etnik grubu yok etme eylemini tanımlamak için Yunanca genos (ırk, kabile) ve Latince -cide (öldürmek) köklerinden genocide terimini türetmesine dayanır (Jones, 2006: 8-22). Buna paralel olarak, Yunanca “mouseion”dan gelen ve başlangıçta Musa’lara adanmış tapınakları ifade eden “müze” kavramı, İskenderiye Müzesi gibi örneklerle bilim ve sanatın koruyucusu olması amacıyla ortaya çıkmış, ancak zamanla soykırım müzeleriyle birlikte insanlığın karanlık yönlerini belgeleyen mekânlara dönüşmüştür. Bu müzeler aynı zamanda, Türkçe’de “anmak” fiilinden türemiş olan “anıt” kavramıyla doğrudan ilişkilidir. Batı dillerindeki karşılığı olan ve Latince monere (hatırlatmak) kökünden gelen “monument” kelimesiyle kavramsal olarak benzeşir; zira soykırım müzeleri, kurumsal anıtlar olarak toplumsal bir anma ve hatırlatma görevi üstlenirler. Bunun yanında, Yunanca arkheion (hükümet binası) anlamına gelen “arşiv” kavramı da soykırım müzelerinin temel işlevlerinden biri olan belgelerin korunması ve saklanmasını da ifade eder (Toy & Çiftçi, 2021: 159). Böylece soykırım müzeleri tarihsel gerçekliğin hem korunduğu hem de sürekli hatırlatıldığı birer hafıza mekanına dönüşür.

Soykırım müzeleri , anma ve işlevlerini yerine getirir (Öztig, 2023: 62-81). Belgeleme işlevinde; kitlesel imha süreçlerine ilişkin tanıklıklar, belgeler ve nesnel kanıtlar titizlikle toplanır ve arşivlenir; bu yolla tarihsel hakikat inkârcı eğilimlere karşı korunur. Anma işlevinde, kurbanların bireysel kimlikleri ve şahit oldukları deneyimler ön plana çıkarılarak, onların yalnızca sayısal verilere indirgenmesi engellenir; kişisel eşyalar, fotoğraflar ve anlatılar aracılığıyla her bir yaşamın kıymetli olduğu belirtilir. Eğitim işlevinde ise, sistematik in toplumsal ve siyasal koşulları analiz edilerek, benzer trajedilerin tekrarlanmaması için gerekli farkındalık oluşturulur. Bu müzeler aynı zamanda, modern devlet aygıtının sınırsız güç kullanımının sonuçlarını görünür kılarak, demokratik denetim mekanizmalarının önemini bizlere yeniden hatırlatır (Bennett, 1995: 75, 126, 129, 146, 165, 196).

ile ’in tüm dünyanın gözleri önünde gerçekleştirdiği soykırıma dair rakamları netleştirmek yıkımın büyüklüğü nedeniyle oldukça güçtür. The Lancet’te yayımlanan istatistiksel modellere göre sadece travmatik yaralanmalara bağlı ölümler 30 Haziran 2024 itibarıyla en az 64.260 (yüzde 95 olasılık aralığı: 55.298–78.525) olarak tahmin edilmektedir; veriler Ekim 2024 itibarıyla bu rakamın 70.000 üzerine çıkabileceğini, 2025 itibarıyla ise travmatik ölümlerin yaklaşık 93.000 seviyesinde olduğunu göstermektedir (Jamaluddine vd., 2025: 469, 470). Birleşmiş Milletler ve uluslararası kurumların raporlarıyla belgelenen, yüzyılın insanlık trajedisinin yaşandığı ’de oluşturulacak bir Soykırım Müzesi, yalnızca bir anma mekânı olmanın ötesine geçerek; “soykırım müzesi” kavramının, güncel siyasi-coğrafi realitede nasıl somut bir karşılık bulduğunu gözler önüne serecek güçlü bir hafıza enstitüsü işlevi görebilir.

Gazze’de oluşturulacak Müze kavramının etimolojik incelemesi de karşımıza ilginç bağlantılar çıkarmaktadır. Arapça’da müze anlamına gelen “mathaf” (متحف) sözcüğünün “tuhfe” (değerli eşya, armağan) kökünden türemesi, kavrama, bölgeye ve tarihe özgü bir bakış açısı kazandırmaktadır (Gültekin, 2024: 225-228). Bu etimolojik bağlantı, yaşanan trajik olayların tarihsel önemleri nedeniyle en değerli biçimde korunması ve belgelenmesi gerekliliğini gözler önüne sermektedir. Böylece müze (Gazze), insanlık tarihinin en mühim derslerini koruma görevini üstlenen ve tam da adının kökeni gibi, toplumsal belleğin en değerli emanetlerini muhafaza eden bir kavram mahiyetine bürünür.

Dünyanın farklı yerlerinde yaşanan ve soykırımların ardından farklı yapılarda soykırım müzeleri oluşturulmuştur. Bunlardan biri olan “İnsanlığa Karşı Suçlar ve Soykırım Müzesi” Bosna Hersek’in başkenti Saraybosna’da 2016 yılında kurulmuştur. Müze, 1995 Bosna Savaşı sırasında kurulan toplama kamplarında işkence ve soykırıma maruz kalan sivillerin anılarını yaşatmayı, tarihi gerçeklerin unutulmasını önlemeyi ve toplumsal bilinç oluşturmayı hedeflemektedir (Öztürk, 2024). Bir başka soykırım müzesi de 1973-1990 yılları arasında diktatörlük rejimi sırasında yaşanan insan hakları ihlallerini anmak için 2010 yılında Şili’de kurulmuştur. Şili’de kurulan “Hafıza ve İnsan Hakları Müzesi” soykırım mağdurlarını anmayı ve itibarını iade etme amacıyla hayatta kalanların arşiv ve materyal bağışları ile oluşturulmuştur. Katledilenlere ait eşyalar, döneme ait fotoğraflar ve kalıntıların yanı sıra geçici sergiler de düzenleyen müze, nesiller arası aktarımı sağlamak amacıyla çeşitli faaliyetler yürütmektedir (Bakdur & Lévy-Aksu, 2024). Müzenin giriş katında dünyanın farklı ülkelerindeki insan hakları ihlalleri ve soykırımlara dair bilgiler de yer almaktadır (Doğan, t.y.). Böylece ziyaretçilere zulmün sınırlı bir çerçeveye sıkışıp kalmadığı gösterilmiş, evrensel olabileceği vurgulanmış “biz” ve “onlar” ayrımını aşan, dayanışmaya dayalı bir insanlık bilinci amaçlanmıştır.

“Gazze Soykırım Müzesi”, yıkıntıların yerinde bırakılmasını ve sayısal arşivleme yöntemleriyle bu belleğin korunmasını öngörmektedir. Bu yaklaşım, hem fiziksel mekânın fenomenolojik değerini korumayı hem de tanıklıkların sayısal ontolojisini oluşturmayı hedefler. Müze (Gazze), kent dokusunun ve sivil yaşam alanlarının tahrip edilme süreçlerini belgeleyerek, ortak nın mekânsal boyutunu müze kimliğiyle bir miras olarak geleceğe taşımaktadır. Bu anlamda, bir Soykırım Müzesi örneği olarak Gazze Soykırım Müzesi ileriye dönük bir siyasal duruş niteliğindedir. Bu müze, uluslararası kamuoyunun farkındalığını artırmayı ve küresel adalet arayışına katkıda bulunmayı amaçlarken yerinden edilmiş toplulukların belleğini koruyarak onların kültürel ini kurumsallaştıran bir merkez işlevi de görebilir.

İsrail’in yıllardır sürdürdüğü insan hakları ihlalleri ve katliamlar karşısında Gazze Soykırım Müzesi, in geçmişini donuk bir nesne gibi sergilemek yerine onu bugünle etkileşime sokan, canlı bir hafıza merkezi haline getirecektir. İsrail soykırımının mağduru olan anneler, ve hatta i birer istatistik olmaktan çıkarıp isimleri, hikayeleri ve yüzleri olan bireyler olarak somutlaştıracaktır. Tarihin tekerrür etmemesi için hayati bir işlev görmenin yanı sıra unutturma ve inkârın “panzehiri” olarak hakikat, adalet ve insan onuruna dair evrensel bir perspektif sunacaktır.

KAYNAKÇA

  • Bakdur, Merve & Lévy-Aksu, Noémi (2024). “Hafıza ve İnsan Hakları Müzesi (1): Şili’nin Ulusal Hafıza Kurumu”. Hafıza Merkezi. Erişim Tarihi: 30.09.2025, https://hakikatadalethafiza.org/haberler/hafiza-ve-insan-haklari-muzesi-1-silinin-ulusal-hafiza-kurumu.
  • Bennett, Tony (1995). The Bird of the Museum History Theory Politics. USA and Canada: Routledge.
  • Doğan, Didem (T.Y). “Santiago’nun Müzeleri, Hafıza Müzesi, ‘Bir Daha Asla’”. Opus Travel. Erişim Tarihi: 30.09.2025, https://www.opus.travel/@didem/santiago-nun-muzeleri-hafiza-muzesi-bir-daha-asla.
  • Fisk, Robert (2018). “I Spoke to Palestinians who Still Hold the Keys to Homes They Fled Decades Ago-Many are Still Determined to Return”. Independent. Erişim Tarihi: 01.08.2025, https://www.independent.co.uk/voices/palestine-keys-return-home-israel-palestinians-a8398341.html.
  • Gültekin, İ. (2024). “Tuhfe”. Türk Maarif Ansiklopedisi, 6, 225-228. Ankara: Türkiye Maarif Vakfı Yayınları.
  • Jamaluddine, Z.; Abukmail, H.; Aly, S.; Campbell, O. M. R. & Checchi, F. (2025). “Traumatic Injury Mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: a Capture–Recapture Analysis”. The Lancet, 405, 469–477.
  • Jones, Adam (2006). Genocide a Comprehensive Introduction. New York: Routledge.
  • Öztig, L. İ. (2023). “Holocaust Museums, Holocaust Memorial Culture, and Individuals: a Constructivist Perspective”. Journal of Modern Jewish Studies, 22 (1), 62–83.
  • Öztürk, Talha (2024). “Bosnia’s Genocide Museum Lets Visitors Send Messages of Solidarity to People of Gaza”. AA. Erişim Tarihi: 30.09.2025, https://www.aa.com.tr/en/europe/bosnias-genocide-museum-lets-visitors-send-messages-of-solidarity-to-people-of-gaza/3142574.
  • TEKDER (2025). Mobile Genocide Museum. Erişim Tarihi: 30.09.2025, https://tekderistanbul.org/gezici-soykirim-muzesi-en/.
  • Toy, N. & Çiftçi, H. (2021). “Çankırı Karatekin Üniversitesi Öğrencilerinin Arşiv Okuryazarlığı Becerilerinin İncelenmesi”. Arşiv Dünyası, 8 (2), 158–177.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

İlboğa, Mustafa. “Soykırım Müzesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1371-1373. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.