Köy Defterleri
İNG
Memorial Books of Villages
ALM
Palästinensische Dorfbücher
FRA
Livres de Souvenir des Villages / Histoires de Villages
ARA
مذكّرات القرى
Zorla yerlerinden edilen in yazdıkları kitaplar, 1948 öncesi köy hayatı hakkında bilgiler vermekte ve onların yaşadığı süreçleri doğrudan aktarmaktadır. Köy defterleri, köy ve yerel tarihinin kataloglanıp açıklanarak kayıt altına alınmasıyla oluşmuştur. Müelliflerin çoğu köylerde doğup büyüyen, çocukken köyleri edilip sürülen, torunlarına köylerini ve geçmişlerini tanıtmayı isteyen orta yaşta erkeklerdir. Köy defterleri, köy hayatıyla ilgili tarihsel ve toplumsal bilgi kaynağı olmanın yanı sıra, ’nın son dönemi ve savaşlar hakkında da o dönemin tanıkları tarafından yazıya geçirilen bilgileri içermektedir. Böylece toplumsal hafızayı diri tutmaya çalışan yazarlar, geçmişte yaşadıkları durumları, mücadelelerini unutmamak ve unutturmamak için çabalamışlardır.
Alanın önemli araştırmacılarından Rochelle Davis, bu kitaplara, anı kitabı yerine köy kitabı demeyi tercih etmiştir. Türkiye’deki literatüre köy defterleri olarak geçen bu kaynaklar, Davis’in kitabında detaylıca işlenmiştir. 112 köy kitabını 2008’e kadar inceleyen yazarın çalışması, bu konudaki en temel kaynaklardan biridir. Defterler çoğunlukla, Filistin gruplarının düzenlediği etkinlikler, oyunlar ve ödevlerinin yayımlanmasıyla ortaya çıkmıştır. 1980’lerin ortalarında ortaya çıkmaya başlayan köy defterleri, öznel bir bakış açısıyla yazıldığı için eleştirilere de maruz kalmıştır. Yazan kişilerin doğal olarak ailelerini öne çıkarmaları, onlarla ilgili daha detaylı bilgi vermeleri köyde diğer ailelerin bu çalışmaları eleştirmesine sebep olmuştur. Ayrıca defterlerin genelde erkek, yaşı ileri ve emekli öğretmenler tarafından yazılması da çalışmaların çerçevesini sınırlandırmıştır. Yalnızca üç köy kitabının yazarları olduğu bilinmektedir. Köylüler, köy defterlerinde en çok soyağaçları ve aile kökenlerinin ele alındığı kısımları eleştirmiştir. Bu defterlerin içerisinde nadiren eşitsizlikler de yer almaktadır. Yayım ve dağıtım ise genelde köylülerin kendi imkânlarıyla gerçekleşmiş, nadiren kurumların veya derneklerin desteği olmuştur (Davis, 2016).
Köy defterleri, toplu kaydolsa da resmi tarihin bir türünü oluşturmamakta, melez bir tür olarak anılmaktadır (Slyomovics, 1998). Defterlerin içerisinde hikâyeler, şarkı sözleri, resimler, belgeler ve anılar gibi birçok tür bulunmaktadır. Metinlerden birinde yazarın özlemini dile getirişi şu şekildedir: “Köyümü o toprakları terk edişimden beri ziyaret etmedim. İçimdeki hasret her gün daha da büyüyor ve beni oraya çekiyor. O taraflardan gelenlere hâlâ gençlerin gittiği parkları ve rüyalar diyarını soruyorum. Bana toprağın ıpıssız olduğunu, bahçelerin kuruyup gittiğini ve köyün önemli binalarının eski hallerinde olmadığını söylüyorlar” (Davis, 2016).
Aile adları, kökenleri, su kaynakları, toprak, arsa kayıtları, evlerin fiziksel özellikleri, okullar, yenilen yemekler, geçim biçimleri, düğün, cenaze ve harita bilgileri olmak üzere hem tarihi hem de gündelik hayat bilgileri köy defterlerinin içerisinde bulunabilmektedir. Arap köylerinin yerine köylerinin inşa edildiği ve Arap köylerinin isimlerinin dâhi hatırlanmamaya başlaması bu metinlerin yazılmasının başlıca amaçlarından biri olmuştur (Khalidi, 1992). Haritalarda köyün ve köy mensuplarının varlığının yok sayılmasından ötürü yazarlar kendilerini ve köylerini kanıtlamak ve duygularını diri tutmak amacıyla köy defterlerini kaleme almışlardır. Semu’i köyü için defterde geçen kısımda bir köy anlatılmakta ve yazar, köyünü konuşturarak hayallerinden ve beklentilerinden şu şekilde söz etmektedir:
“Ben Kuzey Filistin köylerinden el-Semu’i ve hayallerim var. Ailem 1948 sonbaharında ler yüzünden beni zorla terk ettikten sonra bir toz ve taş yığınına döndüm. Çok uzak olmayan bir yerde benim topraklarımda (Kafar Şamai) adını verdikleri bir köy inşa ettiler. Ben el-Samu’i, oğullarımın yasal varisiyim ve onlar bana dönmedikçe bunu kabul etmeyeceğim. Benim onlardan başka varisim yok, ben de onların eviyim... Bu toprağı boncuk boncuk terleriyle ve kan damlalarıyla suladılar… Ben el-Samu’iyim, sabırlı köyüm ve hâlâ halkımın bir gün döneceğini hayal ediyorum. Onları bekliyorum, korkudan değil aksine onlara duyduğum sevgiden umutsuzluk göğsüme sinmedi. Evet, onları seviyorum ve ne kadar beklersem bekleyeyim onlara sevgim değişmeyecek” (Eşkar, 2008).
Köy defterlerindeki betimlemeler, belgeler, fotoğraflar, 20. yüzyılda köylerde yaşanan dönüşümleri, ailelerin geçmişte verdikleri mücadeleleri temsil etmenin yanı sıra Filistinlilerin kimlikleriyle geçmişlerini koruma, tanıtma ve hatırlama çabasını da göstermektedir. Filistin topraklarında varlıklarını kanıtlama ve özlemlerini diri tutma mücadeleleri de bu metinlerde görülmektedir.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Davis, R. A. (2016). Yerinden Edilenlerin Coğrafyaları, çev.: H. Doğan. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
- Eşkar, Muslih (2008).Es-Semmu’i: Muzekkiratu Karye Filestiniyye (Al-Sammu’i: Bir Filistin Köyüne İlişkin Anılar). Şam: Daru’ş-Şecere li’n-Neşr ve’t-Tevzi’.
- Khalidi, W. (Ed.) (1992). All That Remains: The Palestinian Villages Occupied and Depopulated by Israel in 1948. Washington: Institute for Palestine Studies.
- Slyomovics, S. (1998). The Object of Memory. Pennsylvania: University of Pennsylvania Press.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Kurşun, Z.; Steih, A., & Aydın, A. İ. (Ed.) (2020). Osmanlı Filistini Yer İsimleri Kılavuzu ve Atlası (1516-1917). İstanbul: İstanbul Ticaret Odası.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Çamurdaş, Kübra. “Köy Defterleri”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 932-934. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.