Savaş ve Salgın Hastalıklar
İNG
War and Infectious Disease
ALM
Krieg und Seuche/Epidemie
FRA
Guerre et Épidémies
ARA
الحرب والأمراض المُعدية الوبائية
Dünya üzerindeki savaşların tarihi göstermektedir ki sivil halkın yerinden edilmesi, nüfus yoğunluğunun aşırı artışı, sağlık sisteminin çökmesi, su ve kanalizasyon larının tahribi, savaşın doğrudan yıkımından daha fazla ölüme neden olabilmektedir (Goniewicz vd., 2021; Khatib vd., 2024). ’in; ’de sivil yerleşim yerlerini bombardımana tabi tutması, insanları göçe zorlaması, yardımların ulaşmasını engellemesi ve altyapıyı yıkıma uğratmasının amacının da sivil kayıpları arttırmak olduğu anlaşılmaktadır1. Sıkça uygulanan elektrik ve yakıt kesintileri arıtma tesislerini işlevsiz bırakarak bu amaca hizmet etmektedir (Khatib vd., 2024). Aynı şekilde kontamine su tüketimi sonucunda bakteri kaynaklı ishal vakalarında artış görülmesi, çevre kirliliği nedeniyle sinek ve kemirgenlerin hızla çoğalması sonucu enfeksiyöz hastalıklarının yayılması, aşılama programlarının aksaması ve ilaçlara ulaşımın önüne konan engeller (WHO, 2023; Dordana vd., 2024) de bu çerçevede değerlendirilmelidir. Öyle ki ile gerçekleşen İsrail saldırılarının ilk üç haftasında 33.552 ishal, 8.944 uyuz ve bit, 1.005 suçiçeği, 12.635 döküntülü hastalık, 54.866 akut üst solunum yolu enfeksiyon vakası bildirilmiş; üçüncü ay tamamlandığında 161.285 ishal, 6.625 suçiçeği, 7.737 sarılık, 245.858 üst solunum yolu enfeksiyonu vakası raporlanmıştır (WHO, 2023; WHO, 2023a; WHO, 2024). Bu hastaların yarısından fazlasını beş yaş altı ın oluşturduğu ve vaka sayısının 2022 yılına göre 25 kat yüksek olduğu görülmektedir (Kearney vd., 2024; Taha vd., 2024). Beş yaş altı çocukların yüzde 90’ından fazlasının 15 gün içinde bir veya daha fazla enfeksiyona yakalandığı tespit edilmiştir (UNICEF, 2024). Ekim 2024 tarihine gelindiğinde 40.000 hepatit A, bir milyon akut solunum yolu enfeksiyonu, yarım milyon akut ishal, 100.000 sarılık vakası bildirilmiştir (Sameer 2024). Tüm bu veriler Gazze’de İsrail’in sebep olduğu salgın hastalıkların, bombardımanlarından çok daha fazla yıkıma ve insan ölümüne yol açtığını anlatmaktadır (Khatib vd., 2024).
kuruluşlarına ve na yönelik askeri saldırılar, tıbbi malzeme ve cihaz eksikliği salgın hastalıkların tanı, tedavi ve izlemini zorlaştırmıştır (UNRWA, 2024). Sağlık kuruluşlarında su ve sanitasyon sistemlerinin tahrip olması, kişisel koruyucu ekipman yetersizliği enfeksiyondan korunma ve kontrol önlemlerinin uygulanmasını imkansız kılmış; bu da hastalar ve sağlık çalışanları arasında salgın hastalıkların hızla yayılmasına neden olmuştur (İrfan vd., 2024). Özellikle ve cerrahi hastalarında çoklu ilaç dirençli bakteriyel enfeksiyonlar artmıştır (Kearney vd., 2024). Antibiyotiklere ulaşımın engellenmesi nedeniyle nadir görülen olaylar arasında bulunan diyabetik ayak yaralarının nekrotizan fasiit ve amputasyonla sonuçlanması yaygınlaşmıştır (Sameer, 2024). Günlük 200’ün üzerinde doğum gerçekleşen Gazze’de anne ve bebekler halen artmış peripartum, maternal ve neonatal enfeksiyon riski ile karşı karşıyadır2 (Kearney vd., 2024). Malnütrisyon on binlerce çocuğu enfeksiyona daha duyarlı kılmıştır. Ayrıca İsrail’in ’ten itibaren arttırdığı saldırılarının dokuzuncu ayında atık sularda polio (cVDPV2) belirlenmiş ve ardından polio vakaları bildirilmeye başlanmıştır (WHO, 2024a; Gupta vd., 2025).
Gazze’de yaşanan acılar akıl almaz boyuttadır. Şubat 2025 itibariyle hizmet verebilecek durumda olan hiçbir sağlık kuruluşu kalmamıştır (OCHA, 2025). Zorlu yaşam koşulları ve malnütrisyon nedeniyle hafif seyirli enfeksiyonlar bile, özellikle çocuklar, engelliler, yaşlılar ve bağışıklık sistemi zayıf olan bireylerde ciddi riskler oluşturmaya başlamıştır (Human Rights Watch, 2024). Tüm bu anlatılanların sonucunda anlaşıldığı gibi İsrail, ve a, sivil altyapıya, sağlık kuruluşları ve sağlık çalışanlarına yönelik işlediği sonucunda ortaya çıkan salgın hastalıkları da soykırımının bir parçası olarak kullandığını göstermiştir.
DİPNOTLAR
- 1.Alt-yapının kasıtlı tahrip edilmesi hakkında bkz. Su Hakkı
- 2.Ayrıca bkz. Analıkkırım
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Dardona, Zuhair; Amane, Mounia & Boussaa, Samia (2024). “Top Five Infectious Disease Outbreaks among Displaced Populations During the Gaza Conflict 2023-2024: A Comprehensive Review”. Journal of Infectious Diseases and Epidemiol, 10 (9), 1-10.
- Goniewicz, Krzysztof; Burkle Frederick, M.; Horne, Simon; Borowska-Stefańska, Marta; Wiśniewski, Szymon & Khorram-Manesh, Amir (2021). “The Influence of War and Conflict on Infectious Disease: A Rapid Review of Historical Lessons We Have Yet to Learn”. Sustainability, 13 (19).
- Gupta, Nitin; Grobusch, Martin P.; Jokelainen, Pikka; Wyllie, Anne L.; Barac, Aleksandra; Mora-Rillo, Marta; Gkrania-Klotsas, Effrossyni; Pellejero-Sagastizabal, Gabriel; Paño-Pardo, Jose R.; Duizer, Erwin & Lescure, François-Xavier (2025). “Poliomyelitis in Gaza”. Clinical Microbiol and Infection, 31 (2), 154-156.
- Human Rights Watch (2024). They Destroyed What Was Inside Us” Children with Disabilities Amid Israel’s Attacks on Gaza. Erşim Tarihi: 05.02.2025, https://www.hrw.org/report/2024/09/30/they-destroyed-what-was-inside-us/children-disabilities-amid-israels-attacks-gaza.
- Irfan, Bilal; Sultan, Muhammad Junaid; Khawaja, Haseeb; Wajahath, Muaaz; Nasser Elias, Hasan, Ahmad I.; Fawaz, Mohamad; Nasser, Mosab & Saleh, Khaled J. (2024). “Infection Control in Conflict Zones: Practical Insights from Recent Medical Missions to Gaza”. Journal Hospital Infection, 152, 177-179.
- Kearney, John E.; Thiel, Natalie; El-Taher, Arian; Akhter, Sabreen; Townes, David A.; Trehan, Indi & Pottinger, Paul S. (2024). “Conflicts in Gaza and Around The World Create A Perfect Storm for Infectious Disease Outbreaks”. PLOS Glob Public Health, 4 (2).
- Khatib, Racha; McKee, Martin & Yusuf, Salim (2024). “Counting the Dead in Gaza: Difficult but Essential”. The Lancet, 404, 237-238.
- OCHA (2025). WHO Regional Director’s Statement for the Executive Board 156: Health Conditions in the Occupied Palestinian Territory, Including East Jerusalem. Erişim Tarihi: 02.02.2025, https://reliefweb.int/report/occupied-palestinian-territory/who-regional-directors-statement-executive-board-156-health-conditions-occupied-palestinian-territory-including-east-jerusalem.
- Sameer, Sah (2024). “Infectious Diseases are Being Allowed to Run Rampant in Gaza”. BMJ, 387: q2186.
- Taha, Amira Mohamad; Mahmoud, Hussam; Nada, Sarah A. & Abuzerr, Samer (2024). “Controlling the Alarming Rise in Infectious Diseases Among Children Younger than 5 years in Gaza During the War”. Lancet Infect Dis, 24 (4).
- UNICEF (2024). Children’s Lives Threatened by Rising Malnutrition in the Gaza Strip. Erişim Tarihi: 02.02.2025, https://www.unicef.org/press-releases/childrens-lives-threatened-rising-malnutrition-gaza-strip.
- UNRWA (2024). Palestine Refugees Face Unprecedented Health Challenges to Amid Gaza War: UNRWA Annual Health Report. Erişim Tarihi: 03.02.2025, https://www.unrwa.org/newsroom/news-releases/palestine-refugees-face-unprecedented-health-challenges-amid-gaza-war.
- WHO (2023). Risk of Disease Spread Soars in Gaza as Health Facilities, Water and Sanitation Systems Disrupted. Erişim Tarihi: 02.01.2025, https://www.emro.who.int/media/news/risk-of-disease-spread-soars-in-gaza-as-health-facilities-water-and-sanitation-systems-disrupted.html.
- WHO (2023a). Lethal Combination of Hunger and Disease to Lead to More Deaths in Gaza. Erişim Tarihi: 02.01.2025, https://www.who.int/news/item/21-12-2023-lethal-combination-of-hunger-and-disease-to-lead-to-more-deaths-in-gaza.
- WHO (2024). Infection Prevention and Control and Water, Sanitation and Hygiene Measures in Health-Care Settings and Shelters/Congregate Settings in Gaza: Technical Note. Erişim Tarihi: 03.02.2025, https://www.who.int/publications/i/item/WHO-oPt-IPC_WASH-2024.1.
- WHO (2024a) Children in Gaza are Now At Risk of Polio as well as Bombs – We Need a Ceasefire Now. Erişim Tarihi: 03.01.2025, https://www.who.int/news-room/commentaries/detail/children-in-gaza-are-now-at-risk-of-polio-as-well-as-bombs---we-need-a-ceasefire-now.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Berger, Miriam & Harb, Hajar (2023). “Gaza, Smashed by Israeli Strikes, Sees New Threat: Disease”. The Washington Post. Erişim Tarihi: 02.08.2025, https://www.washingtonpost.com/world/2023/12/17/gaza-disease/.
- Doran, Matthew (2024). “Deadly Diseases Ripping Through Gaza After Destruction of Water, Sewage Systems”. ABC Net. Erişim Tarihi: 02.08.2025, https://www.abc.net.au/news/2024-08-20/deadly-diseases-rip-gaza-after-destruction-water-sewage-systems/104240460.
- Guillot, Michel; Draidi, Mohammed; Cetorelli, Valeria; Monteiro Da Silva, Jose H. C. & Lubbad, Ismail (2025). “Life Expectancy Losses in the Gaza Strip During the Period October, 2023, to September, 2024”. The Lancet, 405, 478-485.
- Jamaluddine, Zeina; Abukmail, Hanan; Aly, Sarah; Campbell, Oona M. R. & Checchi, Francesco (2025). “Traumatic Injury Mortality in the Gaza Strip from Oct 7, 2023, to June 30, 2024: A Capture-Recapture Analysis”. The Lancet, 405, 469-477.
- Smith, James; Shellah, Duha & Samudzi, Zoe (2025). “On the Quantification of Military Violence in Gaza”. The Lancet, 405, 440-442.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Uğur, Ayşe Rüveyda. “Savaş ve Salgın Hastalıklar”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1305-1308. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.