İçeriğe geç
SB · SİYASET BİLİMİ2 dk okuma · s. 1252–1253

Politik Rasyonalite

İNG

Political Rationality

ALM

Politische Rationalität

FRA

Rationalité Politique

ARA

العقلانيّة السياسيّة

YAZAR

Rümeysa BİLEN

ORCID 0000-0002-6261-2403

KİTAPTA

s. 1252–1253

Atıf al

Rasyonalite, bir amaca ulaşmak için en verimli yöntemlerin seçilmesidir (Gibson, 1977: 194). Politik rasyonalite ise bu teknik tanımın ötesine geçerek devletin mutlak aklına duyulan güveni beslemekte, aynı zamanda bilgi, iktidar ve etik arasındaki ilişkiyi düzenlerken “hakikat rejimi” aracılığıyla ortaya çıkabilecek tehlikeleri de yansıtmaktadır. Bu süreç, iktidarın bilgiyi manipüle ederek gerçekleri örtbas etmesi (mistifikasyon) ve nihayetinde totaliter bir yapılanmaya yol açılması potansiyeli taşımaktadır. Michael Foucault’nun (2016: 26) yönetimsellik incelemeleri içerisinde tanımladığı politik rasyonalite, iktidarların yöntem ve tekniklerinin formüle edildiği söylemsel sistematik bir alan olarak ortaya çıkmaktadır. Aydınlanma çağının ardından hayatımıza daha çok sirayet etmeye başlayan rasyonel düşünce, çıkış noktasında insanlık için bilimselliğin yapısal etkenlerinden birini temsil ederken pozitivizmin ve bilimselliğin eriminin genişleyen bir nosyona evrilmesiyle toplumun yeniden tasarımının zorunlu koşulu hâline gelmiştir. Bu doğrultuda rasyonalite, siyasal ve sosyal olana indirgenerek Batı modernitesinin siyasi pratiğinin esas faktörü olan politik rasyonaliteye geniş bir alan yaratmıştır.

Bu çerçevede siyonizmin, kendini Batılı bir ideoloji olarak konumlandırması ve kendi söylem alanını oluşturmak için başta politik rasyonalite olmak üzere Batı modernitesinin tüm siyasal araçlarını kullanarak yeni bir imgesi yaratması ortaya çıkmıştır. , politik düzlemde Batı ile akrabalığının getirisi olarak Filistin’i karanlık çağdan kalma bir parça gibi tanımlayarak kendisini sefalete, kargaşaya ve kötülüğe son verecek bir kuvvet konumuna sabitlemiştir. Politik rasyonalite çerçevesinde “ilerlemecilik” şiarıyla birleştirilen İsrail’in bu misyonu Batılı Devletler tarafından İsrail politikalarına dair güçlü ve koşulsuz bir desteğe yol açmaktadır. Bu destek öylesine çarpıktır ki İsrail’in temellerinin ortaya konduğu bağımsızlık bildirisinde geçen “cebren sürgün” ifadesi aslında öyle olmamasına Batılı devletler ve kamuoyları tarafından kabul edilmiş ve ciddi bir tarih mistifikasyonuna imza atılmıştır. Politik rasyonalitenin hakikat rejiminde yeniden yaratılan tarih, İsrail’in Filistin işgalini “ana vatana dönmek” düzleminde meşru kılmaya çalışırken İsrail eliyle yaratılan in ve katliamların telafisi sürekli biçimde ötelenmektedir1.

Batı modernitesinin en önemli etik değeri kabul edilen insan hakları söylemi, İsrail’in işgallerinde her zaman göz ardı edilmiştir2. Bu durum politik rasyonalitenin esasında hiç de rasyonel olmayan idealler ve faaliyetler temelinde gelişen sembolik bir araç olduğunu göstermektedir. Politik rasyonaliteyi kökten reddederek moderniteyi ve aydınlanmayı yapı-söküme uğratan Frankfurt ekolünün son temsilcisi Jürgen Habermas dahi evrensel bir ahlaki öğretiyi ve insanın özgürleşmesini öğütlerken olaylarını İsrail’e karşı bir soykırım girişimi olarak tanımlamış ve gerçekleri tam da politik rasyonaliteye uygun olarak ters-düz etmiştir (Deitelhoff vd., 2023). Habermas başta olmak üzere birçok ismin ve birçok Batılı devletin İsrail’in soykırıma varan şiddet politikalarına karşı etik dışı ve ahlaki olarak çarpık duran bir yaklaşıma sahip olması3 Richard Harvey Brown’ın, rasyonel olma ve rasyonel olmama arasındaki dikotominin nihai olarak temellendirilememiş olması iddiası üzerinden okunabilir (Brown, 2002). Rasyonaliteye dair bu ikircikli durum, ile tüm açıklığıyla tekrar kendini hissettirmiştir. Bunun son süreçteki en belirgin örneklerinden biri de İsrail sorununda, daha önceleri iki devletli çözümü savunduğunu iddia eden ’nin, 19 Nisan 2024 tarihinde ’nin BM’ye tam üyeliğini veto etmesidir4. Bu noktada, politik rasyonalitenin benimsendiği siyaset sahasında insan hakları başta olmak üzere Batı’nın sahiplendiği birçok ahlaki değerin ötelendiği gerçeğiyle karşılaşılmaktadır.

KAYNAKÇA

  • Brown, Richard Harvey (2002). “Retorik Akıl Olarak Akıl, Epistemoloji, Söylem ve Pratik Arasındaki İlişkiler Üzerine”. Hüsamettin Arslan (Ed.), Retorik, Hermeneutik ve İnsan Bilimleri. İstanbul: Paradigma Yayınları.
  • Deitelhoff, Nicole; Forst, Rainer; Günther, Klaus & Habermas, Jürgen (2023). “Grundsätze der Solidarität: Eine Stellungnahme”. Normative Orders. Erişim Tarihi: 04.04.2025, https://www.normativeorders.net/2023/grundsatze-der-solidaritat/.
  • Foucault, M. (2016). Güvenlik, Toprak, Nüfus: Collège de France Dersleri (1977-1978). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
  • Gibson, M. (1977). “Rationality, Philosophy and Public Affairs”. Ethics, 6 (3), 193-225.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Foucault, Michel (2005). “Omnes et Singulatim: Siyasi Aklın Bir Eleştirisine Doğru”. Özne ve İktidar: Seçme Yazılar 2, çev.: O. Akınhay. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
  • Foucault, Michel (2005). “Yönetimsellik”. Entelektüelin Siyasi İşlevi: Seçme Yazılar 1, çev.: O. Akınhay & F. Keskin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Bilen, Rümeysa. “Politik Rasyonalite”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1252-1253. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.