Epistemik Adaletsizlik
İNG
Epistemic Injustice
ALM
Epistemische Ungerechtigkeit
FRA
Injustice Épistémique
ARA
الظلم المعرفيّ
Epistemik adaletsizlik 1998 yılında Miranda Fricker tarafından ortaya atılmış bir kavramdır ve 2007 senesinde yayınladığı “Epistemic Injustice: Power and the Ethics of Knowing” adlı makalesinin ardından tartışılmaya başlanmıştır. Siyaset felsefesi, etik ve epistemolojinin kesişiminde yer alan bu kavram bir kimseye “bilen” sıfatıyla haksızlık ve adaletsizlik yapılması anlamına gelmektedir (Pohlhaus Jr., 2017: 13). Buna göre daha fazla sosyal güce sahip olanlara daha fazla güvenilirlik atfedilirken daha az sosyal güce sahip olanların da konumlarına göre güvenilirlikleri giderek azalmaktadır. Epistemik adaletsizlik bu kimselerin sistematik bir biçimde iletişimsel alana katılımının duyulmaması, dışlanması, katkılarının görülmemesi, haksız yere onlara güvenilmemesi, marjinalize edilmesi şeklinde tezahür eder.
Epistemik adaletsizlik tanıklık adaletsizliği ve hermeneutik adaletsizlik olarak ikiye ayrılmaktadır (Fricker, 2024: 27). Tanıklık adaletsizliği sosyal iktidara sahip olanların bu iktidar gücünden faydalanarak karşısındaki kimsenin güvenilirliğini zayıflatması ve bu kimsenin tanıklığına ilişkin olumsuz bir değerlendirmeye varması sonucu gerçekleşir. Dinleyicinin konuşmacıya dair sahip olduğu olumsuz ön yargılar onun konuşmacıya ilişkin algılarını çarpıtır ve bu da iletişim içinde konuşmacının güvenilirliğini ve tanıklığını zedelemekle kalmaz, onun bilen ve bilgi veren olma kapasitesini de yok eder. Hermeneutik adaletsizlik ise deneyimlerimizi aktarmada kullandığımız kavramların oluşturulmasında ve dolayısıyla deneyimlerimizi ifade etme ve yorumlamada ortaya çıkar. İktidarda bulunanlar bilgilerimizi, kavramlarımızı, kelimelerimizi ve sosyal anlayışlarımızı yapılandırırlar. İktidar tarafından dışlanmış kimselerin deneyimleri ise bu yapının içine dahil olamaz. Bu da onların birçok adaletsiz durumu fark etmede ve yorumlamada bir belirsizlik ve bilinmezlik hissetmelerine neden olur (Fricker, 2024: 237-239).
Epistemik adaletsizlik meselesinde hem tanıklık hem de hermeneutik adaletsizlik biçiminde kendini göstermektedir. inin aktardığı bilgiler Batı medyası tarafından çoğunlukla taraflı ve gerçeğe aykırı bulunmaktadır1. Bu adaletsizlik yalnızca kendi deneyimlerini görsel ve yazılı şekilde tüm gerçekliğiyle sunan kimselere karşı değil profesyonel e yönelik de gerçekleşmektedir. Medyada yer alan haberlerin güvenilirliği çoğu zaman içeriğinden ziyade haberi yapan kişinin kimliği üzerinden değerlendirilir. Bu durum özellikle yerel gazetecilere yönelik bir epistemik adaletsizliğe yol açmaktadır. gazetecilerin yaptığı haberler, onların güya tarafsız olamayacakları ya da duygusal yaklaşacakları gerekçeleriyle sorgulanmakta; Filistinlilere ve Müslümanlara dair kimlik ön yargılarıyla bu gazeteciler, doğru bilgiyi aktarma konusunda güvenilmez bulunmaktadır. Buna karşın, Batı menşeli büyük medya kuruluşlarının bölgedeki muhabirlerinin aktardıkları bilgiler daha objektif bulunmakta ve Filistinlerin aksine bu muhabirlere sahip oldukları konum ve kurumsal kimlik nedeniyle ciddi bir güvenilirlik atfedilmektedir 2. Bu haliyle Filistinlerin bilginin üreticisi ve taşıyıcısı olma kapasiteleri yok sayılmaktadır (bkz. Atalay, 2023). Filistinlilere ait bilgi ve deneyim yalnızca Batılı otoriteler tarafından doğrulandığı takdirde gerçek bulunmaktadır.
Filistinlilerin deneyimlerinin medyada ifade ediliş biçimi de iktidar tarafından belirlenmektedir. Filistinlilerin kendilerini ve topraklarını korumak adına yürüttükleri mücadele çoğu zaman Batı medyasında terörizm, şiddet, saldırı gibi kelimeler kullanılarak kriminalize edilmektedir. Bunun yanı sıra Filistin direnişi de bir var olma mücadelesi ve meşru müdafaa olarak değil; ve tehditle ilişkili negatif bir kavram olarak sunulmaktadır. Buna karşın ’in saldırıları meşru müdafaa, güvenlik, terörle mücadele kavramlarıyla ifade edilerek uluslararası kamuoyunda meşrulaştırılmakta ve gerçeklik bütünüyle kavramlar aracığıyla çarpıtılmaktadır3.
Filistinlilere ve Müslümanlara karşı ön yargının yanında İsrail güvenlik güçlerinin Filistinlilere karşı işlemiş olduğu suçları örtmek için uyguladığı perdeleme politikaları4 da epistemik adaletsizliğin yansımalarıdır. Bu da İsrail’in yüz yıldan daha fazladır (1917’den beri) Filistinlilere karşı işlediği suçlarını dünya kamuoyundan gizlemesine yardım etmektedir.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Medya İkiyüzlülüğü; Taraflı Haber
- 2.Bkz. Ahlaki İkiyüzlülük; Medyanın Tekelleşmesi
- 3.Ayrıca bkz. Dijital Sansür; İsrail’in Filistin Tezviratı; Manipülasyon; Propaganda
- 4.Ayrıca bkz. Şiddetin Meşrulaştırılması
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Atalay, Dildar Baykan (2023). “Gazze’deki Hastane Saldırısı Dünya Basınında Manşetlere Taşındı”. AA. Erişim Tarihi: 24.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/gazzedeki-hastane-saldirisi-dunya-basininda-mansetlere-tasindi/3024043.
- Fricker, Miranda (2024). Epistemik Adaletsizlik, İktidar ve Bilmenin Etiği, çev.: Kadir Gülen. Ankara: Fol Yayınları.
- Pohlhaus Jr., Gaile (2017). “Varieties of Epistemic Injustice”. Ian James Kidd (Ed.), The Routledge Handbook of Epistemic Injustice, (s. 13-26). London: Routledge.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Kotisova, Johana (2023). “The Epistemic Injustice in Conflict Reporting: Reporters and ‘Fixers’ Covering Ukraine, Israel, and Palestine”. Journalism 25 (6), 1290-1309.
- Sinclair, Rob (T.Y). “Epistemic Injustice”. The Internet Encyclopedia of Philosophy (IEP). Erişim Tarihi: 03.05.2025, https://iep.utm.edu/epistemic-injustice/.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Şen, Selvi Müleyke. “Epistemik Adaletsizlik”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 494-496. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.