Önleyici Habercilik
İNG
Preventive Jourmalism
ALM
Präventiver Journalismus
FRA
Journalisme Préventif
ARA
الصحافة الوقائيّة
Önleyici habercilik, gelecekte krizlere yol açabilecek riskleri önceden tespit edip kamuoyunu bilgilendiren ve çözüm önerileri sunan habercilik anlayışıdır. Salgın hastalıklardan doğal afetlere, insanlığa karşı işlenen suçlar1 ile nden çatışma ve savaşlara kadar birçok risk durumunu erken aşamada tespit ederek, toplumu bilgilendirmekte ve önlem alınmasına katkıda bulunmaktadır. Bu yaklaşım, sadece olayların sonuçlarını bildiren geleneksel habercilikten farklı olarak, krizin doğmasına neden olan yapısal sorunları ve eğilimleri analiz etmeyi hedeflemektedir. Aynı zamanda kamu yararına, olası tehlikelere karşı toplumu ve karar alıcıları hazırlamak için uzun vadeli eğilimleri veri ve uzmanlıkla analiz eden, kapsayıcı ve bütüncül bir anlayışı gözeten, sorunları proaktif, uyarıcı ve çözüm odaklı bir yaklaşımla doğru ve şeffaf biçimde ele alan bir habercilik türüdür (bkz. UNICEF, 2007).
Uluslararası boyutuyla önleyici haberciliğin konumlandığı tarihsel-toplumsal bağlam, BM’nin önleyici diplomasi anlayışıdır. Soğuk Savaş sırasında dönemin BM İkinci Genel Sekreteri Dag Hammarskjöld tarafından geliştirilen önleyici diplomasi, çatışmaları çıkmadan engellemeyi amaçlamış ve BM’nin temel misyonlarından biri haline gelmiştir (Ramcharan, 2008: 31). 1962 Küba Füze Krizi gibi örneklerde başarı sağlayan bu yaklaşım, Bosna-Serebrenitsa ve Ruanda soykırımlarında başarılı olamamıştır. İki büyük başarısızlıktan sonra olası riskleri dikkate alarak soykırım ve etnik temizlik başta olmak üzere insanlığa karşı işlenen suçların önlenmesi için BM bünyesinde Soykırımı Önleme Ofisi kurulmuştur (UN, 2007). , gaspçı sömürgeciliğin devam eden son örneklerinden biri olarak ’de soykırımı derinleştirmeye devam etmektedir. Buna karşın soykırımı önleme çabasında BM hem başarısız olmuş hem de hâlâ bu alanda çalışmalarını sürdürmektedir. Haber sektörünün mesleki sorumlulukları açısından, önleyici habercilik anlayışıyla bu soykırımın haberleştirilmesi, üzerinde durulması gereken açık bir örnektir2.
Bu bağlamda, BM düzeninin; medyanın hakları, sorumlulukları ve meslek ilkelerinin belirlenmesiyle ilişkisi de önemlidir. BM’nin kuruluş sürecinde ve sonrasında, iki dünya savaşı, faşizm ve soykırım suçu gibi yaşanan tecrübelerden hareketle medya-toplum ilişkisi ve siyasal-toplumsal düzen içerisinde medyanın konumu yeniden düzenlenmiştir. Habercilerin hak ve sorumluluklar ile işlevlerinin belirlenmesine bağlı olarak meslek ilkelerinin dayandığı mevcut uluslararası normlar, 200 yıllık Batı tarihinin tecrübesinden hareketle BM düzeni içinde oluşan son 75 yıllık düzenlemelere dayanmaktadır. Buradaki genel çerçeve, özgürlük-güvenlik dengesinin korunması gibi özgürlük-sorumluluk dengesinin de korunmasıdır.
Önleyici haberciliğin, BM sonrası dönemde gelişen uluslararası deneyimle şekillenen ve temelini halk sağlığındaki koruyucu yaklaşımlardan alan bir anlayışı olduğu netlik kazanmaktadır. Bu yöntem, toplumsal riskleri henüz kriz aşamasına varmadan tespit ederek ilgili tarafları uyarmayı, araştırmacı gazetecilikten farklı olarak da yalnızca sorunları ortaya koymakla yetinmeyip aynı zamanda öngörüde bulunmayı ve çözüm önerileri sunmayı hedeflemektedir. Özünde, insanlığa karşı işlenebilecek suçların önlenmesine katkı sağlayabilecek bu habercilik tarzı, medyanın toplumsal sorumluluğunun bir yansıması olarak öne çıkmaktadır.
1970’li yıllardan itibaren önleyici habercilik kavramı akademik literatürde yer bulmuş, Gene Burd (1981) tarafından sistematik hale getirilmiştir. Burd’ün dört aşamada haberciliğin gelişimini ele aldığı sınıflandırma, kavramın daha iyi anlaşılmasına katkı sağlamaktadır: İlkeli habercilik (5N 1K), yorumlayıcı habercilik, kesinlik haberciliği (istatistik ve sosyal bilim araçları kullanımı) ve önleyici habercilik. Dördüncü aşama olarak tanımlanan önleyici habercilik, sosyal bilim yöntemleri ve sistem analiziyle toplumsal eğilimleri erken tespit edip önleyici çözümler üretmeyi hedeflemektedir.
Yapısal ve kültürel in önlenmesi için toplumsal eğilimlerin uzun vadeli takibini yaparak çözüm odaklı içerikler üreten bu habercilik türü; insan hakları ihlalleri, , yabancı düşmanlığı, yolsuzluk, zorunlu göç, insan ticareti, yeni sömürgecilik gibi doğrudan veya dolaylı şiddet biçimlerini görünür kılmayı da amaçlamaktadır.
Dijitalleşme, infodemi ve yapay zekâ çağında enformasyon düzensizliğiyle mücadele ve toplumun sağlıklı bilgiye erişimi açısından önleyici haberciliğin önemi daha da artmıştır3. Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi ile Filistin’de soykırıma dönüşecek etnik temizliğin uygulanmaya başlanması, aynı tarihte gündeme gelmiştir. Gaspçı sömürgecilik türünün son örneği İsrail’in, Filistin topraklarını işgal etmesini ve sistematik olarak insanlığa karşı suçların işlenmesini meşrulaştıran mekanizmalardan biri Batılı medya kuruluşlarıdır4. Özellikle sonrasında tüm dünyanın şahit olduğu İsrail’in Filistin’de derinleştirdiği soykırım ve etnik temizlik eylemleri, aynı zamanda uluslararası normların nasıl çiğnendiğini de gözler önüne sermiştir. Bu süreçte, özellikle Batılı medya kuruluşlarının insanlığa karşı işlenen bu suçlara ortak olurcasına takındığı tavır da canlı yayınlarla tarihe geçmiştir5. Yaşananlar, Filistin özelinde olduğu kadar tüm dünyada soykırım ve etnik temizlik gibi insanlık suçları karşısında önleyici haberciliğin ne kadar hayati bir ihtiyaç olduğunu bir kez daha kanıtlamıştır6.
Sonuç olarak, önleyici habercilik; uzun vadeli siyasal ve toplumsal riskleri öngören, yapısal sorunları analiz eden, kamu yararını esas alan, veriye dayalı ve çözüm odaklı yeni nesil bir habercilik anlayışıdır. Soykırım, etnik temizlik gibi insanlığa karşı işlenen suçlarda, çevre, ekonomi ve kamu sağlığı gibi alanlarda krizleri önceden fark edip toplumun ve karar vericilerin hazırlıklı olmasına katkı sunar. Bu yaklaşım, özellikle Filistin örneği başta olmak üzere soykırım ve etnik temizlik gibi insanlığa karşı işlenen ve işlenebilecek suçların önlenmesinde medyanın sorumluluğunu ve hesap verilebilirliğini de açık edecek ve sağlayacaktır.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Devlet Terörü
- 2.Bkz. Adil İletişim Düzeni
- 3.Bkz. Medya ve İletişimin Dekolonizasyonu; Sosyal Medya Stratejisi
- 4.Ayrıca bkz. Şiddetin Meşrulaştırılması
- 5.Ayrıca bkz. Dijital Sansür; Gölge Yasaklama; Medyanın Tekelleşmesi; Sosyal Medya İzleme
- 6.Ayrıca bkz. Dijital İntifada; Soykırım Okuryazarlığı
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Burd, Gene (1981). “Press Responsibility f or Health News: Beyond Precision and Toward Prevention”. Association for Educiton in Journalism, 1-23.
- Ramcharan, Bertrand G. (2008). Preventive Diplomacy at the UN. Indiana: Indiana University Press.
- UN (2007). About The Responsibility to Protect. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.un.org/en/genocide-prevention/responsibility-protect/about.
- UNICEF (2007). Preventive Journalism and Coverage of Risk Situations A Media Professional’s Guide to Avian Influenza. ANDI Latin America Network. https://andi.org.br/wp-content/uploads/2020/09/avian_influenza.pdf.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Hodgman, Edward (2007). “Preventive Journalism: Its Roots and Its Targets”. Poynter. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.poynter.org/archive/2007/preventive-journalism-its-roots-and-its-targets/.
- Martin, Douglas (2012). “Michael J. O’Neill, Ex-Editor of The Daily News, Dies at 89”. The New York Times. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.nytimes.com/2012/05/31/nyregion/michael-j-oneill-ex-editor-of-the-new-york-daily-news-dies-at-89.html#.
- O’Neil, Michael J. (1999). “1985: Media Power and the Dangers of Mass Information”. NiemanReports. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://niemanreports.org/1985-media-power-and-the-dangers-of-mass-information/.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Aydeniz, Hediyetullah. “Önleyici Habercilik”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1232-1234. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.