Kültür Hırsızlığı
İNG
Cultural Robbery
ALM
Kultureller Diebstahl
FRA
Vol de Culture
ARA
سرقة الثقافة
Kültürel temellük ya da kültürel yağmalama (cultural appropriation) olarak da adlandırılabilecek, kültür hırsızlığı, güçlü bir grubun baskıladığı diğer topluluğa ait kültürel unsurlara el koyması şeklinde tanımlanmaktadır. çalışmalarda merkeze alınan bu kavram kültür, kimlik, tarih, sanat gibi çeşitli alanlarla doğrudan ilişkilidir (Keleş & Türk, 2025: 106). Modern dönemin siyasal birimi olan ulus devletin inşasında tarih, kültür ve ortak hafıza kritik öneme sahiptir. Bu devlet modeli kaynağını belirli bir toprak parçası üzerinde yaşayan gelenek, görenek, dil, tarih ve kültürel ortaklığa sahip, siyasal olarak örgütlenen toplumdan almaktadır. Ancak ideolojinin hedef aldığı Filistin topraklarında yaşayan in sayısı hayal edilen devlet için yeterli olmadığından dünyanın farklı ülkelerinde yaşamakta olan Yahudileri buraya taşımaları gerekiyordu1. Böylece paradoksal bir biçimde, farklı gelenek, görenek, dil, tarih ve kültüre sahip insanlardan “ortak” bir ulus kimliği inşası hedeflenmiştir (Smith, 2017: 31-32). Siyonist ideoloji bu hedefine ulaşmak için başka kültürlere ama özellikle kültürüne müracaat etmiştir. Ancak bu “kültürü alma” her toplumda görülebilen “olağan bir kültürel etkileşimin” ötesine geçmiş, i reddeden bir yaklaşımla başlanmış, etnik temizlik ve soykırımla birlikte “kültür gasbına” evrilmiştir.
Bu süreçte ’in, Filistin kimliğine ait unsurları kendi kimliğine dahil etmesi “kültür hırsızlığı” olarak isimlendirilmiştir. Dünyaca ünlü çevrim içi sözlüklerden biri olan Urban Dictionary, “Israeled” yani İsraillemek kelimesini (Urban Dictionary, 2023; @sabah, 2023) bu çerçevede listesine eklemiştir. Jack Goody, tarih dendiğinde ilk akla gelen kavramların zaman ve mekân olduğunu hırsızlığın da ilk olarak bu alanlarda gerçekleştirildiğini söylemiş ve eserlerinde Batı’nın kendine ait olanı kabul ettirme yöntemi olarak “hırsızlık” eylemine başvurmasına değinmiştir (Goody, 2012: 16, 25). Batının “keşfi” olan bu yöntemi izleyen siyonizm de benzer bir yol izlemiştir. Bu bakımdan “İsraillemek” ile “Hırsızlık” bir arada Filistin’e ait değerlere yönelen Kültür Hırsızlığı kavramına da işaret etmektedir.
Theodor Herzl’in Yahudi Devleti adlı kitabı, siyonizmi sistematik bir ideolojiye dönüştürmüş ve bu hareketin odak noktasını tarihsel olarak Filistin toprakları üzerinde yoğunlaştırmıştır (Herzl, 2018). Siyonizm, bu toprakların “boş”2 olduğu iddiasıyla bölgede yaşayan Filistinlilerin, kültürel, sosyal ve tarihsel bağlarını yok saymış ve buradaki kültürün üzerine devletini inşa etmiştir (Eichler, 2023).
Siyonist işgal, yalnızca Filistinlileri zorla yerlerinden edip3 topraklarına gasp birimleri4 inşa etmekle kalmamış, aynı zamanda onların maddi ve manevi kültür varlıklarına da el koymuştur (Sedda, 2020: 29). Bu süreç, dışarıdan nüfus getirerek ve doğum oranlarına müdahale ederek nüfusu artırmayı, yerli halkı ise göçe zorlayıp kaynaklarını kontrol ederek azaltmayı hedefleyen bir stratejiyle yürütülmektedir. Bu yolla kalıcı bir siyasi ve üstünlük sağlanmaya çalışılır. Dolayısıyla, Filistin’de yaşananlar sadece değil, aynı zamanda nüfusu ve kültürü hedef alan kapsamlı bir tasfiye projesidir.
1948’de göçe zorlanan Filistinlilerin maruz kaldığı , yalnızca fiziksel bir yıkım değil, aynı zamanda bir hafıza kıyımı ve kültür hırsızlığı sürecidir. Ancak Filistinliler kültürel varlıklarını özgün sembollerle yaşatmaya devam etmişlerdir. İsrail ise varoluş sürecini Filistin kültürünü ederek kendi kimliğine eklemleme üzerinden sürdürmüştür.
Filistin’e ait pek çok kültürel unsur, İsrail kültürünün bir parçası olarak tanıtılmakta ve bu durum kültürel aidiyet tartışmalarına yol açmaktadır. Örneğin, Filistin mutfağının önemli yemekleri arasında yer alan falafel ve humus, uluslararası düzeyde İsrail’in ulusal mutfağına aitmiş gibi sunulmaktadır (Haddad, 2023). Benzer şekilde, Filistin kimliğinin sembollerinden biri olan “thobe” adlı geleneksel kıyafet ve “tatrîz” olarak bilinen nakış motifleri, Filistin kültürüne özgü olmalarına rağmen bazı tasarımcılar tarafından sahiplenilmiş, bu da kültürel hırsızlık suçlamalarını gündeme getirmiştir (TRT World, 2022). nin simgesi hâline gelen kefiye de benzer bir tartışmanın konusu olmuş; dünyanın farklı şehirlerinde satışa sunulan kefiyeler, kimi zaman sembolleriyle bir arada sergilenerek kültürel aidiyetin bulanıklaştırıldığı bir bağlama oturtulmuştur (Independent Türkçe, 2023). Dahası, kendi topraklarında mülteci konumuna düşürülen ya da diasporada yaşayan sanatçıların eserleri, uluslararası sanat mecralarında siyasi içerik gerekçesiyle kimi zaman lenmiş ya da marjinalleştirilmiştir. Bu durum, kültürel mirasın sahiplenilmesi ve sanatın politikleştirilmesi yoluyla bir tür hegemonya kurma çabası olarak değerlendirilebilir (Sela, 2022).
İsrail’in arkeoloji alanında yürüttüğü politikalar, siyonist mitlerin meşrulaştırılmasında önemli bir araç olmuştur. Coğrafyanın Filistinli ve İslami geçmişini yok sayarak İsrail işgalini meşrulaştırma aracı olarak Kudüs’te yürütülen arkeolojik çalışmalarla “Yahudi Tapınağı” kalıntılarına vurgu yapılırken Mescid-i Aksâ’nın tarihsel rolü ve varlığı manipüle edilmektedir5. Kudüs hem maddi hem de sembolik düzeyde kültürel hırsızlığın somutlaştığı mekânsal bir örnektir. İsrail, Kudüs’ü maddi anlamda başkent ilan ederken burada var olan İslami ve mirasın varlığını sembolik anlamda baskılamak için çeşitli politikalar yürütmüştür. Özellikle Kudüs’ün doğusundaki Filistin mahallelerinin isimlerinin İbraniceye çevrilmesi, kamulaştırma bahanesiyle evlerin yıkımı ve tarihi yapıların restorasyon adı altında gasp edilmesi kültürel hırsızlığın mekân üzerinden inşasını gözler önüne sermektedir6 (Hawari, 2010: 76, 82, 92). ‘ten itibaren Gazze’de Meçhul Asker Anıtı ve Zümrüdü Anka heykelleri gibi şehrin pek çok sembolik değerleri İsrail tarafından yıkılmıştır. Yüzbinlerce kitaba sahip Belediyesi Halk Kütüphanesi, değerli el yazmalarının bulunduğu al-Yaziji Kütüphanesi gibi önemli kütüphaneler kasıtlı olarak hedef alınmıştır7. Filistin’in kültürel mirasının gelecek nesillere aktarılmasında büyük bir rol oynayan ve daha önce defalarca saldırıya uğramasına rağmen yeniden inşa edilen Dar al-Kalima Yayıncılık, al-Nahda Yayıncılık, Samir Mansour Yayıncılık ve al-Naeem Yayıncılık gibi yayınevleri de İsrail tarafından yok edilmiştir (Birsaygılı Mut, 2024).
Siyonizm, yalnızca politik bir proje değil, aynı zamanda kültürel semboller ve kimlik inşası üzerinden ilerleyen bir ideolojik harekettir. İsrail’in kültür hırsızlığı, Filistinlilerin yemek, sanat, mimari gibi çeşitli alanlarda süren kimlik mücadelesini temsil etmektedir. İsrail saldırganlığına karşı Filistinlilerin i toprak kadar hafıza ve anlatı üzerindeki varoluş mücadelesidir. Bu bağlamda siyonizm’in kültürel boyutu, ulus devlet ve milli kimlik inşasının yanı sıra Filistin kimliğini dönüştürme8 ve yok etme mücadelesi olarak da değerlendirilebilir.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. İthal Vatandaş
- 2.Bkz. Terra Nullius
- 3.Bkz. Yerinden Etme
- 4.Ayrıca bkz. Gasp Yerleşimleri; Gaspçı Sömürgecilik
- 5.Bkz. Kültürel Miras; Kültürel Mirasın Korunması; Mescid-i Aksâ’nın Yahudileştirilmesi
- 6.Bkz. Kürt Mahallesi; Meğâribe Mahallesi-1; Meğâribe Mahallesi-2; Ribât el-Kürd
- 7.Bkz. Tahrip Edilen Kütüphaneler
- 8.Bkz. Yahudileştirme
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Birsaygılı Mut, Piren (2024). “İsrail Kültür Sanattan Neden Bu Kadar Korkuyor?”. Focus +. Erişim Tarihi: 15.06.2025, https://www.fokusplus.com/odak/israil-kultur-sanattan-neden-bu-kadar-korkuyor.
- Eichler, William (2023). “Herzl’s Troubled Dream: The Origins of Zionism”. History Today. Erişim Tarihi: 15.06.2025, https://www.historytoday.com/archive/feature/herzls-troubled-dream-origins-zionism.
- Haddad, Emmanuel (2023). “The Palestinian and Levantine Cuisine That Israel Tries to Appropriate”. L’Orient Today. Erişim Tarihi: 15.06.2025, https://today.lorientlejour.com/article/1323707/the-palestinian-and-levantine-cuisine-that-israel-tries-to-appropriate.html.
- Hawari, Mahmoud (2022). “Silwan Biblical Archaeology, Cultural Appropriation, and Settler Colonialism”. Jerusalem Quarterly, 90 (1), 75-97.
- Herzl, Theodor (2018). Yahudi Devleti, çev.: Sedat Demir. İstanbul: Ataç Yayınları.
- Keleş, Arif Eşref & Türk, Hüseyin (2025). “Kültürel Temellük Kavramının Eleştirel Bir Perspektifle 109 İncelenmesi”. Mülkiye Dergisi, 49 (1), 104-118.
- Sedda, Abdallatif (2020). Uluslararası Hukuka Göre Filistin’deki İsrail Yerleşimi [Doktora Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Sela, Rona (2022). “How Israel Erases Palestinian Cultural Memory”. The Electronic Intifada. Erişim Tarihi: 15.06.2025, https://electronicintifada.net/content/how-israel-erases-palestinian-cultural-memory/36026.
- Smith, Anthony D. (2017). Milli Kimlik, çev.: Bahadır Sina Şener. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Trt World (2022). Palestinian Embroidery: From a Symbol of Resistance to UNESCO Heritage. Erişim Tarihi: 15.06.2025, https://www.trtworld.com/magazine/palestinian-embroidery-from-a-symbol-of-resistance-to-unesco-heritage-52700.
- Urban Dictionary (2023). Israeled. Erişim Tarihi: 07.07.2025, https://www.urbandictionary.com/define.php?term=Israeled.
- Sabah [@sabah]. (2023, 29 Aralık). İsrail Dünyaca Ünlü Sözlüğe De ‘Hırsız’ Olarak Geçti. Instagram. https://www.instagram.com/p/C1T2wErIRe3/.
- Independent Türkçe (2023). En Önemlisi, Kufiyye... Filistin Sembolleri Kültürel İptal Girişimleriyle Karşı Karşıya. Erişim Tarihi: 07.07.2025, https://www.indyturk.com/node/676136/d%C3%BCnya/en-%C3%B6nemlisi-kufiyye-filistin-sembolleri-k%C3%BClt%C3%BCrel-iptal-giri%C5%9Fimleriyle-kar%C5%9F%C4%B1.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Sarıkaya, Ece Hanım. “Kültür Hırsızlığı”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1022-1025. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.