İçeriğe geç
İL · İLAHİYAT4 dk okuma · s. 974–977

Kudüs Hristiyanları

İNG

Jerusalem Christians

ALM

Christen Jerusalems

FRA

Chrétiens de Jérusalem

ARA

المسيحيون القدس

YAZAR

Emine YİĞİT

ORCID 0000-0002-3907-6673

KİTAPTA

s. 974–977

Atıf al

Kudüs, lığın doğuşuna ve erken dönemdeki gelişimine tanıklık etmesi nedeniyle bu inanç için hem dini hem de tarihî bir merkezdir. ’nın burada çarmıha gerilmesi ve Hz. Meryem’in bu topraklarda yaşamış olması, kentte çok sayıda mabet, manastır ve kilisenin inşa edilmesine vesile olmuştur. Kudüs ve çevresinde Kutsal Kabir Kilisesi, Hz. Meryem’e ve Hz. Îsâ’ya atfedilen mezarlar, Havarilere ait hücreler, çeşitli manastırlar ve Beytüllahim Kilisesi gibi tüm Hristiyan mezheplerince kutsal kabul edilen ortak yerleri bulunmaktadır (el-Arif, 1961: 530-535). Dolayısıyla , ve ibadet için bu toprakları ziyaret etmektedir (Buzpınar, 2003: 102; Demirkol, 2017: 39).

Kudüs, Müslümanlar tarafından fethedilmeden önce Roma ve Doğu Roma () İmparatorluklarının hâkimiyeti altında kaldı. Bu dönemde bölgede yaşayan Hristiyan toplulukların kendi aralarındaki itikadî tartışmalar sonucu ortaya çıkan ayrışmalar, Kudüs ve çevresindeki kutsal mekânların statüsünü doğrudan etkilemiş ve bu mekânların durumu büyük ölçüde dönemin siyasî koşulları tarafından şekillenmiştir (Eroğlu, 2000; Harman, 2002; Yalduz, 2003). Müslüman idaresi altında Kudüs’teki Hristiyan dini otoritesinin konumu, Hz. Ömer’in şehri fethettiği sırada verilen ve gayrimüslimlerin can, mal ve ibadet hürriyetlerini teminat altına alan emanname ile şekillenmiştir (Devlet Arşivi, 2019: 58-59). Hz. Ömer’in Kudüs’te Melkit Patriği Sofronyus’a tevdi ettiği bu emanname ile şehirde yaşayan gayrimüslim toplulukların dinî ve sosyal statüleri cemaatler halinde zikredilmiş, ibadet özgürlükleri ile kutsal mekânları ziyaret hakları güvence altına alınmıştır1 (Taberi, 219; 632-633). Müslümanların hâkimiyetine giren Kudüs’te Hristiyanlık varlığını sürdürmüş, patriklik makamı, kutsal mekânların idaresi ve cemaatlerin iç işleyişi büyük ölçüde Hristiyanlara bırakılmıştır2 (Mazza, 2009: 48; Roussos, 2003: 38).

Kudüs’teki Hristiyan cemaatlerinin farklılaşması 451 yılındaki bölünmeyle başlamış, 1054’teki Büyük Bölünme ise bu çeşitliliği daha da artırmıştır. İlk dönemde monofizit gelenekteki (Süryani, Ermeni, Kıpti, Habeşi, Maruni) cemaatler ortaya çıkarken 1054 sonrasında diyofizit anlayış da kendi içinde Katolik ve Ortodoks kiliseleri olarak ayrılmış, her biri kendi mezhepsel yapılanmalarını oluşturmuştur (Ercan, 2001; Eroğlu, 2000). Doğu kiliseleri (Rum ve Ermeni Ortodoks, Kıpti, Süryani, Habeşi, Gürcü) ile Batı kiliseleri (Latin, Rum Katolik, Ermeni Katolik, Süryani Katolik, Maruni, Protestan) farklı inanç pratikleri, litürjik uygulamalar ve hukuki düzenlemelerle birbirinden ayrışmıştır (Ebu Cabir, 2010; el-Arif, 1947).

1099 yılında Kudüs’ün Haçlılar tarafından ele geçirilmesiyle Kudüs Latin Krallığı kurulmuştur. Haçlı hâkimiyeti altında tesis edilen bu krallık, itikadî ayrılıklar sebebiyle diğer Doğu Hristiyan cemaatlerine baskı uygulamış, şehirde Latinleşme politikalarını hayata geçirmiştir (Ruichman, 1986: 222; Türkan, 2013: 42; Ware, 1993: 59). Yaklaşık bir asır boyunca Latin idaresinde kalan Kudüs, bu süreçte hem kutsal mekânların farklı cemaatler tarafından kullanım özgürlüğünde sınırlamalara sahne olmuş hem de şehrin kimliğinde dikkate değer bir dönüşüm yaşamıştır (Peri, 2001). 1187’de Selâhaddîn-i Eyyûbî, Kudüs’ü yeniden İslâm topraklarına katmıştır. Haçlıların baskısı altında bulunan monofizit cemaatlere yönelik kısıtlamaları kaldırmış; şehirdeki cemaatlerin idaresini Kudüs’ün fethine destek veren Rum Ortodokslara bırakmıştır (Demirkent, 2002; Türkan, 2013).

1517’de Yavuz Sultan Selim’in fethiyle Kudüs, yaklaşık dört asır sürecek olan hâkimiyetine girmiştir. Osmanlı döneminde Kudüs’teki Hristiyan cemaatlerin statüsü, Hz. Ömer’in fetih sırasında verdiği ahd üzerine şekillenirken Kudüs Ermeni Patrikliğinin statüsü ise Yavuz Sultan Selim’in, Kudüs Ermeni Patriği Serkiz Efendi’ye verdiği emân ile teminat altına alınmıştır3.

Kudüs Hristiyan cemaatleri 19. yüzyıla kadar Osmanlı hâkimiyetinde toplumun bir parçası olarak yaşamıştır. Ancak 19. yüzyıldaki gelişmeler, devlet ve cemaatler arasındaki ilişkiyi zedelemiştir. 1831’de Mısır valisi Mehmet Ali Paşa’nın Biladü’ş Şam’a ilerlemesi bölgedeki koşulları değiştirmiştir (Ben-Arieh, 1984: 108-110; Spyridon, 1938). Tanzimat’ın ilanıyla gayri Müslimlere imtiyazlar sağlansa da Kudüs’te kurulan batılı konsolosluklar (Mazza, 2021: 1), şehrin toplumsal yapısında Osmanlı ile Hristiyan cemaatler arasında bir engel teşkil etmiştir.

1860’lara kadar Konsolosluklar aracılığıyla Kudüs Hristiyanları üzerinden yürütülen nüfuz politikaları, şehrin giderek yabancı devletlerin yerleşkesi hâline gelmesine zemin hazırlamıştır4. Bu dönemde Kudüs’te etkinlik kurmanın en etkili yolu, yabancı devletlerin kendi himayelerinde bir cemaat oluşturması ve bu cemaati nüfus bakımından desteklemesi olmuştur. Bu doğrultuda, kutsal mekânlarda nüfuz kazanmak amacıyla yalnızca dinî yapılar değil, aynı zamanda vakıflar ve lar gibi sosyal kurumlar da inşa edilmiştir5 (Ben-Arieh, 1975; Demirkol: 2017).

Devletlerin cemaat yapılanmalarına doğrudan müdahil olmaları cemaatler arasında hoşnutsuzluğa yol açmıştır. Fransızların Kudüs’te Latin Patrikliği’ni kurması, şehirde uzun süredir faaliyet gösteren Fransiskenleri rahatsız etmiştir (Demirkol, 2017: 59-61). Benzer şekilde ’nın, Rum cemaatinin Kudüs’teki mülklerinin temsilcisi olarak hareket etmesi, cemaatin hiyerarşik düzeninin Rus nüfuzuna açık hale gelmesine neden olmuş ve bu durum rahatsızlık yaratmıştır (Der-Matossian, 2016: 184; Hopwood, 1969: 26).

19. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı merkezî otoritesinin zayıflaması, Kudüs’teki Hristiyan cemaatlerin varlıklarını sürdürmesini zorlaştırmıştır. Yüzyılın başında Batılı devletler için cemaatler arası ihtilafların konusu olan Kudüs Hristiyanları, yüzyıl sonunda cemaat içi çözülmelerin odağına dönüşmüştür. Rum Ortodoks Kilisesi’ndeki Yunan ruhban tahakkümü, Arap kökenli cemaat üyelerinin milliyetçiliğe yönelmesine; Katoliklerin Latin geleneklerine bağlı kalması ve Ermeni ile Süryani cemaatlerinin diyofizit itikada kayması ise monofizit kimliklerin aşınmasına yol açmıştır. 1850’lere dek cemaatler arası anlaşmazlıklar Osmanlı için kriz kaynağıyken, yüzyılın ikinci yarısında diplomatik yazışma ve misyon rekabetlerine evrilmiştir. Batılı devletlerin nüfuz aracı olarak kullandığı Hristiyan cemaatler, siyasal önemlerini kaybederek konsolos raporlarında sıradan bir konu haline gelmiştir. Falih Rıfkı Atay’ın da belirttiği gibi, Kudüs’te Hristiyanlık artık bir din meselesi değil, Avrupa başkentlerinin politik çıkar hesaplarının konusu olmuştur6 (Atay, 2004: 69).

Hristiyanların Kudüs’teki durumu, coğrafyayı derinden etkileyen, bölgeye yeni siyasi ve etnik bir harita çizen 1914–1923 yılları arasında belirlenmiştir. Geçen yüzyılda batılılar tarafından desteklenen Hristiyanlar, 20. yüzyılın başında Müslüman tebaa ile şehrin yeni sakinleri arasındaki mücadelede sıkışacaktır. Hristiyanlar Arap kimliği üzerinden var olmaya çalışsalar da kutsadıkları şehrin artık görünmez halkı haline gelmişlerdir (Nicault, 2001: 159, 184). 19. yüzyılın başında ciddi bir Hristiyan nüfusa sahip ve Roma’dan sonra dini otoritenin en güçlü olduğu merkez olarak kabul edilen Kudüs, günümüzde artık çok az Hristiyan barındırmakta ve İsrail işgali onları da diğer gibi baskı altında tutmaktadır (Nicault, 2001: 175).

KAYNAKÇA

  • Abu Jaber, R. (2001). “Arab Christians in Jerusalem”. Islamic Studies, 40 (3/4), 587-600.
  • Atay, Falih Rıfkı (2004). Zeytindağı. İstanbul: Pozitif Yayınları.
  • Avcı, Casim (2002). “Kudüs: Fethedilişten Haçlı İstilasına Kadar”. İslam Ansiklopedisi. Ankara: TDV Yayınları.
  • Ben-Arieh, Y. (1975). “The Growth of Jerusalem in the Nineteenth Century”. Annalsa of the Association of American Geographers, 65 (2), 252-269.
  • Ben-Arieh, Yehoshua (1984). Jerusalem in the Nineteenth Century the Old City. New York: St. Martin’s Press.
  • Buzpınar, Ş. Tufan (2003). “Suriye ve Filistin’de Avrupa Nüfuz Mücadelesinde Yeni Bir Unsur: İngiliz Misyonerleri (19. Yüzyıl)”. İslam Araştırmaları Dergisi 10, 101-120.
  • Demirkent, Işın (2002). “Kudüs: Haçlılar Dönemi”. Diyanet İslam Ansiklopedisi, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Demirkol, Erdem (2017). Kudüs ve II. Abdülhamid. İstanbul: Taş Mektep Yayın Atölyesi.
  • Der-Matossian, Bedros. (2016). “Jön Türk Devrimi’nin Ardından Gayrimüslimlerin İdaresi ve “Kudüs Meselesi”. Jön Türklerin Filistin’i, Der. Yuval Ben-Bassat-Eyal Ginio, İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları, 181-202.
  • Devlet Arşivleri Başkanlığı (2019). Kudüs’te Hristiyan Mezhep ve Milletlerin İdaresi. İstanbul: Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
  • Ebu Cabir, Rauf (2010). El-Vücudü’l-Mesihiyyu Fi’l-Kudsi Hilale’l-Karneyni et-Tasi’ Aşer Ve’l- Aşriyn. Beyrut: Merkezu Dirasati Vahdeti’l-Arabiyye.
  • el-Arif, Arif (1947). Mesihiyyun fi’l Kuds. Kudüs: Matbuatu’l Rum Ortodoks.
  • el-Arif, Arif (1961). El-Munfassal fî Tarih-i Kuds. Kudüs: Fevzi Yusuf.
  • Ercan, Yavuz (2001). Osmanlı Yönetiminde Gayrimüslimler: Kurulus̨tan Tanzimat’a Kadar Sosyal, Ekonomik ve Hukukî Durumları. Ankara: Turhan Kitabevi.
  • Eroğlu, Ahmet Hikmet (2000). “Hristiyanların Bölünme Sürecine Genel Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XLI, 309-325.
  • et-Taberî, İbn Cerir (2019). Tarihu’t Taberî: Peygamberler ve Hükümdarlar Tarihi, III, Çev. Cemalettin Saylık, Ankara: Ankara Okulu Yayınları.
  • Harman, Ömer Faruk (2002). “Konsil”. İslam Ansiklopedisi. 26/175-178. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  • Hopwood, D. (1969). The Russian Presence in Syria and Palestine, 1843–1914: Church and Politics in the Near East, Clarendon Press, Oxford.
  • Kenanoğlu, M. Macit (2017). Osmanlı Millet Sistemi: Mit ve Gerçek. İstanbul: Klasik Yayınları.
  • Mazza, Roberto (2009). Jerusalem: From the Ottomans to the British. London/New York: I.B. Tauris Publishers.
  • Nicault, Catherine (2001). Kudüs 1850-1948; Osmanlılardan İngilizlere: Ruhani Birliktelikle Siyasi Yırtılma Arasında. çev. Estreya Seval Vali. İstanbul: İletişim Yayınları.
  • Pacini, Andrea (1998). Christian Communities in the Arab Middle East: The Challenge of the Future Oxford: Clarendon Press.
  • Peri, Oded (2001). Christianity Under Islam in Jerusalem: The Question of the Holy Sites in Early Ottoman Times. London: Brill.
  • Roussos, Sotiris (2003). “The Greek Orthodox Patriarchate and Community of Jerusalem: Church, State and Identity”. The Christian Communities of Jerusalem and the Holy Land. 38-56.
  • Runciman, Steven (1986). Haçlı Seferleri Tarihi: Birinci Haçlı Seferi ve Kudüs Krallığının Kuruluşu. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
  • Spyridon, S. N. (1938). Annals of Palestine, 1821-1841. Syrian Orphanage Press.
  • Türkan, Ahmet (2013). “Başlangıcından Günümüze Kudüs Latin Patrikliği”. Milel ve Nihal, 10 (2), 29-61.
  • Ware, Timothy (1993). The Orthodox Church: an Introduction to Eastern Christianity. UK: Penguin.
  • Yalduz, Alpaslan (2003). “Konsillerin Hristiyanlık Tarihindeki Yeri ve İznik Konsili”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi XII (2), 257-296.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Yiğit, Emine. “Kudüs Hristiyanları”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 974-977. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.