Kudüs Ermenileri
İNG
Armenian Jerusalem
ALM
Die Armenier von Jerusalem
FRA
Arméniens de Jerusalem
ARA
أرمن القدس
Her ne kadar Ermenistan’da yaşayan halk, bu halktan olan kimseler (TDK Sözlük, t.y.) ya da Doğu Kafkaslar’da, Armania bölgesindekiler Ermeni olarak tanımlansalar da birçok Orta Doğu ülkesinde; ve başta olmak üzere Avrupa’da; ve Latin Amerika’nın bazı bölgelerinde çok sayıda Ermeni yaşamaktadır. MÖ 3. Tridat döneminde Ermenilerin önemli bir kısmı, lık dinini benimsemiştir. Aziz Grigor tarafından topluca Hristiyanlığa geçirildikleri bilinmektedir. Böylece Hristiyanlıkta kutsal bir şehir olarak kabul edilen Kudüs, zamanla Ermeniler için de büyük öneme sahip olmuştur (Hamîdi, 2021: 152-252). Ermeniler MS 4. yüzyılda Kudüs’e gelmiş, çok sayıda Ermeni rahip kente yerleşmiştir. Zamanla Ermeni cemaati, kiliseler ve manastırlar inşa etmiş hatta Ermeni Mahallesi oluşturmuşlardır (Terzibashian, 2015). İlk Ermeni grup, 325 yılında ’nde amacıyla Kudüs’e gelmiştir. Bununla birlikte Ermenilerin Hristiyanlıktan önce de düzenli göçler yaptıkları bilinmekte, Asur ve Babil dönemlerinde bölgeye geldikleri düşünülmektedir. Ancak Hristiyanlığa geçmeleri ile bölgede dini, ilmi ve ticari faaliyetlerini artırmışlardır. Hatta İmparatoru Konstantin’in annesi İmparatoriçe Helana, Kıyamet Kilisesi’ni (Kutsal Kabir Kilisesi) Ermeni Kralı 3. Tridat ile inşa ettirmiştir. Ermeni hükümdarları daha sonra da Kudüs’te bulunan lere ve kutsal saydıkları mekanlara maddi katkılar yapmaya devam etmişlerdir (Hamidi, 2021: 149-250).
Hz. Ömer, Kudüs’ün fethi sırasında Ermenilere ve diğer Hristiyan gruplara dini özgürlük, mal ve güvencesi tanıyan el-Umeriyye Taahhüdü’nü uygulamıştır1. Bunun sonucunda Kudüs Ermenileri Müslümanların hakimiyetinde ibadet ve ayinlerini rahatlıkla sürdürmüşlerdir. Haçlılar, bölgedeki Ermenilerin desteğini almaya çalışsalar da Ermeni kiliseleri tebaaları ile tarafsız kalmayı tercih etmişlerdir. Haçlı işgali sona erince Ermeniler, Müslümanların kendilerine tanıdığı haklardan yine yararlanmışlardır (Hamidi, 2021: 156-158).
Günümüzde saldırılarından Ermenilerin de etkilendiği görülmektedir. Bilindiği gibi Kudüs’te çeşitli yapılar, Ermeni katedralleri ve tarihi eser niteliğinde mekanlar bulunmaktadır. Yaşanan bu savaş ortamında Ermeniler, kendi tarihlerinin de zarar görmesinden endişe ettiklerini ifade etmektedirler (Euronews, 2024). Örneğin Aralık 2023’te Fanatik doğrudan Ermenilere yönelik saldırılar gerçekleştirdiler. İsrailli siyasilerin ve iş çevrelerinin desteklediği anlaşılan, ciddi araçları kullanan gruplara İsrail’in yeterli müdahalede bulunmaması dikkati çekmektedir. Ermeni Patrikhanesinden yapılan açıklamaya göre bu saldırıların nedeni Ermeni Mahallesi’ndeki mülklerin ele geçirilmesiydi (GZT, 2023b).
Kendinden olmayanlara tanımayan siyonist İsrail, uyguladığı politikalarla özellikle ı da hedef almıştır. Hristiyanlara ait mezarların tahrip edilmesi (GZT, 2023 a) ya da kiliselerin bombalanmasının (Canik vd., 2023) da gösterdiği gibi Hristiyanların yaşadıkları ile diğer Filistinli gurupların yaşadıkları arasında benzerlikler görülmekte, Kadim Ermeni Kilisesi ve Filistinli Ermeniler de İsrail’in zulmüne maruz kalmaktadırlar.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Emanname
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Canik, Muhammed Emin; Uçar, Mehmet Nuri & Başoğlu, Murat (2023). “İsrail Gazze’de Sivillerin Sığındığı Tarihi Kiliseyi Bombaladı, 16 Kişi Öldü”. AA. Erişim Tarihi: 09.04.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/israil-gazzede-sivillerin-sigindigi-tarihi-kiliseyi-bombaladi-16-kisi-oldu/3026587#.
- Euronews (2024). Doğu Kudüs’teki Ermeni Mahallesi Sakinleri Otel Projesi Nedeniyle Yerlerinden Edilmekten Endişeli. Erişim Tarihi: 23.03.2025, https://tr.euronews.com/2024/01/07/dogu-kudusteki-ermeni-mahallesi-sakinleri-otel-projesi-nedeniyle-yerlerinden-edilmekten-en.
- GZT (2023a). Doğu Kudüs’teki Yahudi Yerleşimciler Hristiyan Mezarlığını Tahrip Etti. Erişim Tarihi: 09.04.2025, https://www.gzt.com/mecra/dogu-kudusteki-yahudi-yerlesimciler-hristiyan-mezarligini-tahrip-etti-3710572.
- GZT (2023b). Fanatik Yahudiler, Ermeni Mahallesi’ndeki Hristiyanlara Saldırdı. Erişim Tarihi: 15.01.2025, https://www.gzt.com/mecra/fanatik-yahudiler-ermeni-mahallesindeki-hristiyanlara-saldirdi-3773184.
- Hamîdi, Fathî Sâlim (2021). “Ermeni ve İslam Tarihi Kaynaklarına Göre Kudüs Ermenileri”. Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6 (1), 146-166.
- Kayagil, Beyza (2021). “Yahudilik, Hristiyanlık ve İslamiyet’e Göre Kudüs’ün Ehemmiyeti”. İhdas Akademi. Erişim Tarihi: 05.11.2024, https://ihtisasakademi.tugva.org/yahudilik-hristiyanlik-ve-islamiyete-gore-kudusun-ehemmiyeti/.
- TDK Sözlük (T.Y). Kelime: Ermeni. Erişim Tarihi: 07.04.2025, https://sozluk.gov.tr/.
- Terzibashian, David (2015). “Christian History of Jerusalim: Begins with the Armenians”. Armenian Jerusalem. Erişim Tarihi: 23.03.2025, http://armenian-jerusalem.org/david.htm.
- Tripates (T.Y). Kudüs’ün Ermeni Mahallesini Keşfetmek: Bir Ziyaretçi Rehberi. Erişim Tarihi: 07.11.2024, https://tripates.com/tr/exploring-jerusalems-armenian-quarter-a-visitors-guide.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Chapple, Amos (2023). “Amid War In Israel, Jerusalem Armenians Enter Standoff Over Holy Land”. Radio Free Europe. Erişim Tarihi: 05.11.2024, https://www.rferl.org/a/armenia-jerusalem-israel-land-dispute-intimidation/32692507.html.
- Ercan, Yavuz (1988). Kudüs Ermeni Patrikhanesi. Ankara: Türk Tarih Kurumu.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Elçe, Delila. “Kudüs Ermenileri”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 972-973. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.