İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT4 dk okuma · s. 988–991

Kudüs Şiirleri

İNG

Jerusalem Poetry

ALM

Jerusalem-Gedichte

FRA

Poèmes de Jérusalem

ARA

أشعار القدس

YAZAR

İbrahim Ethem GÖZTOK

ORCID 0000-0002-7582-1300

KİTAPTA

s. 988–991

Atıf al

“Ve Kudüs şehri. Gökte yapılıp yere indirilen şehir. Tanrı şehri ve bütün insanlığın şehri.”

(Karakoç, 2012: 627).

Kudüs tarih, edebiyat, siyaset ve maneviyat gibi pek çok disiplinin önemli bir çalışma alanı olmuştur. Özellikle edebiyat alanında, şiirlere sıkça konu edilmiş ve edebiyatçıların iletmek istedikleri mesajları aktarmada etkili bir rol oynamıştır. Tematik açıdan değerlendirildiğinde Kudüs, hüzün, umut, heyecan, kardeşlik ve gibi çeşitli kavramlara odaklanan ve anlam dünyasını yansıtmak için güçlü bir ifade biçimi sunan bir sembol olarak karşımıza çıkmaktadır. Klasik Türk edebiyatından modern Türk şiirine uzanan süreçte, Kudüs temalı şiirler, içerik ve mesajları bakımından dikkati çekerken manevi boyutlarıyla da okuyucular üzerinde derin bir etki bırakmıştır (Öztürk, 2017).

Türk edebiyatında Kudüs, klasik dönemde daha çok dini ve tasavvufi bir bakış açısıyla ele alınmış, Mi‘râc ve kutsiyet mekânı olarak betimlenmiştir (Korkmaz, 2017). Divan edebiyatı dönemindeki kasidelerde şairler Kudüs’ü “Mukaddes Belde” veya “Arz-ı Mukaddes” olarak anmış ve Peygamber Efendimizin Mescid-i Aksâ ile olan bağlantısına vurgu yapmışlardır1 (Noyan, 2018). “Kudse çün basdı kadem sâhib-i Mi’râc o dem/Eyledi gulgule-gû ‘arz-ı selâm ile salâ/Oldı ol hâce-i dîn/Kudsde mihrâba imâm/İrdi ‘ayyuka gulgul-i ehlen sehlâ/Hacer-i Mescid-i Aksâ vü şecer-i hâk-ı Kuds/Eyledi cümle sadâ zemzeme-sencâna nevâ” (Dikmen, 2016: 245)

Mehmed Bahâeddin’in Mirâciye’sindeki bu dizelerde, ’in Kudüs’te diğer peygamberlere imamlık yaparak kıldırması hadisesine atıfta bulunulmaktadır. Şiirde, ’in ayak bastığı her yerde sevinç ve mutluluğun hâkim olduğu, hatta taş ve ağaç gibi varlıkların bile ona selam verdiği tasvir edilmektedir. Bu ifadeler, Kudüs’ün manevi anlamını ve kutsiyetini güçlü bir şekilde yansıtmaktadır (Öztürk, 2017: 47). Modern dönem edebiyatına doğru gelindiğinde Kudüs’te yaşanan siyasi olayların da etkisiyle tema yön değiştirmiştir. Kutsallığın yanında siyasi olaylar, direniş sembolleri ve kardeşlik vurgusu gibi halkın dramı ve İslam coğrafyasının genel manzarası ortaya konmaya çalışılmıştır. Modern Türk edebiyatında Kudüs temasının ele alınışı, ağırlıklı olarak dini ve ideolojik kaygılar temelinde şekillenmiştir. Türk şiirinde Kudüs’e olan ilginin özellikle 1960’lı yılların sonlarına doğru belirginleştiği görülmektedir. ’in saldırısıyla başlayan ve yüz binlerce nin zorla yerinden edilmesiyle sonuçlandığı için in () olarak andığı 1967 Savaşı (Biçeroğlu & Omar, 2024), Türkiye’de İslami hassasiyet taşıyan kesimlerin siyasette etkili olmaya başladığı ve İslami gençlik hareketlerinin gelişim gösterdiği bir zaman dilimine denk gelmektedir (Öztürk, 2017: 49). Bu süreçte, Necip Fazıl’ın Büyük Doğu, ’un Diriliş, ’in Edebiyat ve ’nun Mavera gibi edebî ve kısmen politik içerikli yayınları, İslam coğrafyasına dair düşünceleri yaygınlaştırmış ve bu doğrultuda belirli bir kesimde İslami duyarlılığın güçlenmesine önemli ölçüde katkı sağlamıştır (Akar, 2017). Kudüs mekân olarak şiirlerde kutsiyet ve insanlığın ortak merkezi olarak devam etmiştir. “Ve Kudüs şehri. Gökte yapılıp yere indirilen şehir. Tanrı şehri ve bütün insanlığın şehri.” (Karakoç, 2012: 627) dizelerinin sahibi ve kendinden sonra gelenleri şiir ve yazıları ile etkileyen Karakoç, Kudüs davasının edebiyatın gündemine yerleşmesinin öncülerinden olmuştur. , sınırlı sayıda şiir yazmasına rağmen Mescid-i Aksâ şiiriyle “Kudüs Şairi” unvanını kazanmış ve Sezai Karakoç’un oluşturduğu duyarlığın ilk takipçileri arasında sayılmıştır (İnan, 1979: 3).

Aynı dönemde Cahit Zarifoğlu, Kudüs ve davasına duyarlılığını özellikle Beyrut ve Filistin’deki katliamlara tepki olarak kaleme aldığı şiirleriyle ifade etmiştir. “Beyrut’un gözyaşları şimdi, /Kudüs’ün yanı başında/Müslümanlarsa uzakta, /Sanki başka/Gelinmez bir dünyada” (Zarifoğlu, 2013: 59).

Nuri Pakdil ise Kudüs’ü edebî ve fikrî üretiminin merkezine koymuş, bu kutsal şehri insanlığın sevgisi ve bağımsızlık mücadelesinin simgesi olarak görmüştür. Pakdil’in “Kudüs sevilmeden insanlığa girilmez” ve “Kudüs’ü savunmak, gerçek bağımsızlığı savunmaktır” gibi ifadeleri, Kudüs temasını İslami bir lirizmle yoğurduğunu göstermektedir. Şiirlerinde sıkça Kudüs ile anne kavramını birleştiren Pakdil, “Ben Kudüs’ü kol saati gibi taşıyorum / Ayarlanmadan Kudüs’e /Boşuna vakit geçirirsin” dizeleriyle Kudüs’ün benliğindeki yerini ve iki ana imge olan Anne ve Kudüs arasındaki ilişkiyi de “Gel Anne ol / Çünkü anne / Bir tan bir Kudüs yapar” biçiminde dile getirmektedir (Pakdil, 2014: 14). Kudüs’ün maneviyatını korumanın ümmetin umut ve direniş gücünü artıracağına inanmaktadır.

Pakdil’in izinden giden şairlerden biri olan Arif Ay da Kudüs temasını şiirlerinde işleyerek bu duyarlılığı devam ettirmiştir. Kudüs Konuşuyor adlı beş bölümlük şiiri, Kudüs’ün peygamberler tarihindeki yerinden başlayarak günümüze uzanan bir çizgiyi ele almaktadır. Şiirde dün ve bugün çatışması belirgin bir şekilde işlenmiş, Kudüs’ün geçmişteki ihtişamı ile modern çağda uğradığı zulüm ve hüzün arasındaki karşıtlık vurgulanmıştır.

Sezai Karakoç’un öncülüğünü yaptığı edebiyatta Kudüs temasına verilen önem, birçok şair ve yazarı etkilemiştir. Mustafa Miyasoğlu, Osman Sarı, Hüseyin Atlansoy, Kemal Sayar gibi isimler Kudüs ve Filistin davasını edebî eserlerinde ele alarak İslami duyarlılığa katkıda bulunmuş ve Filistin’deki zulme karşı toplumsal bilinci artırmaya çalışmışlardır (Öztürk, 2017: 55).

Sonuç olarak, Müslümanlar için Kudüs, Mekke ve Medine ile üç kutsal şehirden biri olarak görülmüş; İslam’ın ilk kıblesi olan Mescid-i Aksâ’ya ev sahipliği yapması ve birçok peygamberin burada yaşamış veya buradan geçmiş olması2 nedeniyle, her dönemde zihinlerde ve gönüllerde derin bir anlam taşımıştır. Bu zengin çağrışım birikimi, tarihî ve kültürel unsurların yanı sıra İsrail’in Kudüs’ü işgal ederek Filistin halkına uyguladığı zulümle daha da derinleşmiştir.

Sezai Karakoç’un başlattığı ve Mehmet Akif İnan, Nuri Pakdil, Cahit Zarifoğlu, Arif Ay gibi isimlerin devam ettirdiği Kudüs teması, günümüzde pek çok edebiyatçı tarafından işlenmeye devam etmektedir. Kudüs, bu nesil için yalnızca bir şehir değil, aynı zamanda bir direniş sembolü, özgürlük ve adalet mücadelesinin simgesidir. Filistin davası Kudüs ve Mescid-i Aksâ üzerinden anlatılarak Müslümanların ortak duyarlılığını temsil eden bir kavram hâline gelmiştir.

DİPNOTLAR

  1. 1.Ayrıca bkz. Kudüs (Menâzilü’t-Tarîk); Kudüs Şiirleri (Allâme Şeyhî Efendi); Kudüs ve Çevresi (Gazavatnamelerde ve Fetihnamelerde); Kudüs ve Çevresi (Menâzil-i Hac); Kudüs ve Çevresi (Yûsuf u Züleyhâ Mesnevileri); Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Benzetme); Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Sevgilinin Dergahı); Mescid-i Aksâ (Klasik Türk Şiiri); Mescid-i Aksâ ve Kudüs (Tuhfetü’l Harameyn); Mi‘râcnâmeler ve Mi‘râciyyeler (Türk Edebiyatı); Mi’râciyye (Garip-name)
  2. 2.Bkz. Kudüs ve Peygamberler

AYRICA BAKINIZ

Derviş, Mahmûdel- Kâsım, SemihKudüs (Modern Türk ŞiiriKudüs ŞairiKudüs Şiirleri (Allâme Şeyhî EfendiMarksist ŞairlerMescid-i Aksâ (Klasik Türk Şiiri

KAYNAKÇA

  • Akar, Mustafa (2017). “Türk Şiirinin Geniş Ufkuna Giriş: Kudüs”. Lacivert Dergisi. Erişim Tarihi: 29.10.2017, https://www.lacivertdergi.com/dosya/2017/06/14/turk-siirinin-genis-uf-kuna-giris-kudus.
  • Biçeroğlu, Ekrem & Omar, Darwesh O.Q. (2024). “Gazze’de Vahşet Saçan İsrail’in “Altı Gün Savaşı”nda İşgal Ettiği Topraklarda 57 Yıl Geçti”. AA. Erişim Tarihi: 17.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/gazzede-vahset-sacan-israilin-alti-gun-savasinda-isgal-ettigi-topraklarda-57-yil-gecti/3240799.
  • Dikmen, Melek (2016). “Son Müstakil Miraciyelerden Biri: Mehmed Bahâeddin ve Miraciyye’si”. Ekev Akademi Dergisi, (67), 237-260.
  • İnan, Mehmet Akif (1979), “Mescid-i Aksâ”, Akıncılar Dergisi, (5).
  • Karakoç, Sezai (2012). Alınyazısı Saati, Şiirler IX. İstanbul: Diriliş Yayınları.
  • Korkmaz, Seyfullah (2018). “Türklerin Gözünde Kudüs Hüzün ve Elem”. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, (61), 28-53.
  • Noyan, Sema. (2017). “Türk ve Arap Şiirlerinde Kudüs’e Dâir Ağıt, Umut ve Direniş”. Akademik Platform İslami Araştırmalar Dergisi, 2 (1), 13-29.
  • Öztürk, Mustafa. (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamic Jerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
  • Pakdil, Nuri (2014). Anneler ve Kudüsler. İstanbul: Edebiyat Dergisi Yayınları.
  • Zarifoğlu, Cahit (2013). Korku ve Yakarış. İstanbul: Beyan Yayınları.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Karakoç, Sezai (1969). Sütun, Günlük Yazılar I. İstanbul: Fatih Yayınevi.
  • Karakoç, Sezai (2016). Sütun, Günlük Yazılar II. İstanbul: Diriliş Yayınları.
  • Karakoç, Sezai. (2007). Gün Doğmadan. İstanbul: Diriliş Yayınları.
  • Pakdil, Nuri (2014). Bir Yazarın Notları-I. İstanbul: Edebiyat Dergisi Yayınları.
  • Paksoy, Nurhayat (2016). “Çağının Tanığı Bir Şair/Bir Şiir Cahit Zarifoğlu’nun ‘Daralan Vakitler’ Şiiri Üzerine Bir İnceleme”. KSÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 13 (2), 419-434.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Göztok, İbrahim Ethem. “Kudüs Şiirleri”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 988-991. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.