Arz-ı Mukaddes
İNG
Promised Land
ALM
Gelobtes Land
FRA
La Terre Sainte
ARA
الأرض المقدّسة
İbranice’de “Eretz İsrael”, “HaAretz HaMuvtahat” olarak isimlendirilen bölge, Eski Ahit’te “Kenan diyarı”, “diyar” gibi çeşitli şekilde zikredilirken, ikinci mabet döneminden itibaren “arz-ı mev’ûd” şeklinde isimlendirilmiş ve bu isim Yeni Ahid’de de kullanılmıştır (Yakar, 2022: 726). Yahudi anlayışına göre Tanrı Yahve, İsrailoğullarıyla ahit yaparak onları seçkin kılmış ve onlara içinde süt ve balın aktığı, bereketli, kutsal topraklar şeklinde tavsif ettiği yerleri mülk olarak vadetmiştir (Sherbok, 2017: 434; Adam, 1997: 51-54). O, İbrahim1 ve onun zürriyetini üstün kılacağını ve Nil’den Mısır’a uzanan sınırları onun soyuna tahsis edeceğini söylemiştir (Tekvin, 15/18-21). İsrailoğullarına verildiği iddia edilen bu vaat, onların Tanrı’nın emirlerine sadık kalmaları şartına bağlanmıştır. Aksi takdirde ahdin bozulması, lanetlenme ve sözü edilen topraklardan mahrumiyete neden olacaktır. Nitekim tarih boyunca Yahudilerin Tanrı ile yaptıkları ahdi hep bozdukları ve kutsal topraklardan sürüldükleri görülmektedir.
Kitab-ı Mukaddes’teki diğer pasajlarda, İbrahim’le yapılan bu ahdin daha sonra sırasıyla; İshak, Yakup, Musa2 ve Yeşu ile de yapıldığı zikredilmektedir (Çıkış, 6/4, 20/1-17; Yeşu, 1/2-4). Ancak sonradan yapılan vaatlerde arz-ı mev‘ûd’un mahiyetinin değiştiği ve sınırlarının daha da genişlediği görülmektedir (Küçük, 1992: 103).
Seçilmişlik inancı ile vaat edilen toprakların yasal mirasçıları olduklarına inanan bazı in arz-ı mev‘ûd ideali, sadece Filistin topraklarıyla sınırlı değildir. 1948 yılından itibaren ’in uyguladığı kontrolsüz her ne kadar ’e yoğunlaşsa da zaman zaman Lübnan, Suriye, Mısır ve Ürdün başta olmak üzere bölge ülkelerinin hepsine yönelebilmektedir. Hatta tarihsel süreç içinde bazı işgaller ve işgal girişimleri de meselenin sadece Filistin topraklarından ibaret olmadığını açıkça göstermektedir.
Yahudilerin arz-ı mev‘ûd ideolojisinin siyasi bir zemin ve destek kazanması tam anlamıyla “siyonizm” ile mümkün olmuştur (Küçük, 1992: 104-105). Eski Ahit’te net bir şekilde belli olmayan arz-ı mev‘ûd’un sınırları, siyonizm hareketi ve ideolojisine uygun olacak şekilde abartılı bir biçimde genişletilmiş ve mitolojik bir unsur haline dönüştürülmüştür. Söz gelimi Theodor Herzl, “Kuzey sınırlarımız, Kapadokya’daki dağlara kadar dayanıyor... Batıda Tatta (Tuz) Gölü, doğuda , İran ve Fırat Nehri ile sınırlıdır” şeklinde bir sınır çizerken; “İsrail Sınırları Kuzey’de Kapadokya (Orta Anadolu) Dağları, Güney’de de Süveyş Kanalı’na kadar uzanmaktadır” diyen yetkililere de rastlanmaktadır (Küçük, 2016: 176). Aynı şekilde bazı otorite hahamlar arz-ı mev‘ûd’un sınırlarını “Güneyde tüm Sina Yarımadası ve buna ek olarak Kuzey Mısır’ın Kahire’ye kadar uzanan bir parçası, doğuda, Ürdün’ün tamamı ve Suudi Arabistan’ın kuzey bölgesi, Kuveyt’in tümü ve Irak’ın büyük bir bölümü, kuzeyde Lübnan’ın ve Suriye’nin tamamı ve buna ek olarak Türkiye’nin Van Gölü’ne kadar uzanan büyük bir kısmı ve batıda Kıbrıs” gibi bir bölgeye işaret etmektedirler (Shahak, 2004: 31). Netice itibariyle Yahudilerin arz-ı mev‘ûd ideali, Eski Ahit ve in hedefleri bağlamında değerlendirildiğinde üç kademeli bir görünüm ortaya çıkmaktadır. Buna göre birinci aşamayı Kudüs ve çevresi, ikinci aşamayı Nil’den Fırat’a kadar olan kısım ve Türkiye’nin bir bölümünü de içine alan Orta Doğu; üçüncü aşamayı ise Eski Ahit’te Yakub’a vaad edilen topraklardan anlaşılacağı üzere bütün dünya oluşturmaktadır (Küçük, 1992: 105; Küçük, 2016: 175).
Bazı modern Batılı araştırmacılar, Yahudilerin kutsal metinlerdeki “ahit, vaat ve yazgı” anlayışına dayanarak arzı yalnızca İbrahim, İshak, Yakup ve Musa’nın soyundan gelenlere ait olduğu iddiasını eleştirmiş, bu toprakların özel olarak Yahudilere verildiği görüşünü temelsiz bulmuş hatta safsata olarak değerlendirmişlerdir (Yakar, 2022: 729). Bu çerçevede, Yahudi tarihinin İbrahim’le başlatılması, on iki kabilenin Yakub’un on iki oğluyla ilişkilendirilmesi, bu kabilelerin kıtlıktan dolayı Kenan’dan ayrılarak Mısır’a göç etmesi ve burada dört yüz yıl kadar kaldıktan sonra kendilerine vaat edilen toprakları elde etmek için Mısır’dan çıkıp çölde belli bir süre başıboş gezindikten sonra bu topraklara girebilmeleri kurgu unsuru olarak kabul edilmiştir. Dolayısıyla Tora’da atalara yapılan toprak vaatlerinin ve bununla ilgili gerçekleştiği söylenen kehanetlerin aslında Davud’un3 fetihlerinden ilham alınarak geçmişe doğru öngörülen kehanetler kapsamında (vaticinium ex eventu), metinlere sonradan dâhil edildiği düşünülmektedir (Garaudy, 1996: 12; Yakar, 2022: 729).
Siyonizmin kurucu figürlerinin bir kısmı ateist ya da agnostik olsa da bu hareketin tarihsel dayanağı tuhaf bir çelişkiyle kutsal metinlerdeki “vaat edilmiş toprak” mitine sıkı sıkıya bağlıdır. Filistin’de yerleşik halkı yok etmeden o topraklara hâkim olmanın imkânsızlığını bilen siyonistler, işledikleri vahşeti meşrulaştırmak4 için dini metinleri araçsallaştırmayı zorunlu görmüştür. Nitekim sonrasında İsrail’in on binlere u katletmesi de bu kutsal söylemin propaganda malzemesine dönüştürülmesiyle özellikle bazı Evanjelik guruplarca savunulmuştur.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Haremeyn; Kudüs ve Peygamberler
- 2.bkz. Hz. Musa’nın Makamı; Kudüs ve Peygamberler
- 3.Bkz. Kudüs ve Peygamberler
- 4.Bkz. Şiddetin Meşrulaştırılması
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Adam, Baki (1997). Yahudi Kaynaklarına Göre Tevrat. Ankara: Seba Yayınları.
- Garaudy, Roger (1996). The Founding Myths of Israeli Politics. USA: AAARGH (Association des Anciens Amateurs de Récits de Guerres et d’Holocaustes).
- Küçük, Abdurrahman (1992). “Yahudilikte Arz-ı Mev’ud Anlayışının Boyutları”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 33 (3-4), 101-112.
- Küçük, Mehmet Alparslan (2016). “Anadolu’daki Arz-ı Mev’ud: Urfa”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5 (2), 167-196.
- Shahak, İsrael (2004). Yahudi Tarihi, Yahudi Dini, çev.: Ahmet Emin Dağ. İstanbul: Anka Yayınları.
- Sherbok, Dan Cohn (2017). Judaisim, Hıstory, Belief And Practice. UK: Tylor & Francis Group.
- Yakar, Hüseyin (2022). “Savaş, Galibiyet ve Mağlubiyete Dair Ayetler Kapsamında Ktb Fiilinin Anlamı ve Kur’an ile Kitab-ı Mukaddes Bağlamında Arz-ı Mev‘ûd’un Yazılmasına Dair Bir Değerlendirme”. Tokat İlmiyat Dergisi, 10 (2), 721-740.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Adam, Baki (2004). “Kutsal Toprak, Mesih ve Terör”. Dini Araştırmalar Dergisi, 7 (20), 61-72.
- Atiias, Jean Christophe & Esther Benbassa (2012). Paylaşılmayan Kutsal Topraklar ve İsrail (Israel, la Terre et le Sacre), çev.: Nihal Önol. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Ece, Hüseyin K. (2024). “Kur’an’da Arz-ı Mukaddes”. Mirat Haber. Erişim Tarihi: 23.10.2024, https://www.mirathaber.com/kuranda-ard-i-mukaddes-temiz-kilinan-yer/.
- Firestone, Reven (2004). Yahudiliği Anlamak-İbrahim’in/ Avram’ın Çocukları, çev.: Ç. Erendağ-L. Kartal, İstanbul: Gözlem Gazetecilik.
- Pappe, Ilan (2018). İsrail Hakkında On Mit (Ten Myhts About Israel), çev.: S.Erdem Türközü. Ankara: Nika Yayınevi.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Kiral, Sibel. “Arz-ı Mukaddes”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 179-181. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.