Kudüs (Modern Türk Şiiri)
İNG
Jerusalem (Modern Turkish Poetry)
ALM
Jerusalem in der modernen türkischen Poesie
FRA
Jerusalem dans la poésie Turque moderne
ARA
القدس في الشعر التركيّ الحديث
Cumhuriyet Dönemi Türk şiirine Kudüs teması oldukça geç diyebileceğimiz bir tarihte girmiştir. Bu durum tarihî, siyasî, toplumsal birçok yönleriyle ele alınmaya müsaittir. 14 Mayıs 1948 yılında ’deki İngiliz mandasının çekilmesinin hemen ardından kurulduğu ilan edilen ’in, işgal ettiği Filistin’de yaşayan Müslümanlar başta olmak üzere bu duruma tepki gösteren diğer Arap ülkeleriyle yaptığı savaşlara ve işlediği zulümlere Türk şiirinde ilk tepki, şair tarafından gösterilmiştir. 1969’da Mescid-i Aksâ’nın tarafından yakılması üzerine, o yıl birinci sayısını çıkardığı Diriliş Dergisi’nde “Ey ” isimli bir şiir yayınlayarak bu duruma tepkisini ortaya koyan Karakoç, bu olay vesilesiyle Kudüs’ü Modern Türk edebiyatına taşıyan ilk isim olarak literatüre geçer (Öztürk, 2019: 50).
Karakoç, sorumluluk sahibi bir sanatçı olarak içinde bulunduğu toplumda ve bütün dünyada yaşanan haksızlıklara karşı edebî ve fikrî eserlerinde daima ciddi bir şekilde tepkisini dile getirmiştir. Uğradıkları zulüm, haksızlık ve vicdansızlığa, orada yaşayan halklar adına tepki gösterdiği ülkelerden biri özellikle Filistin’dir. “Kudüs Acısı” başlıklı yazısında esaret altında olduğunu gördüğü Kudüs’e karşı sessiz kalan insanlara “İşte esir Kudüs, gözümüzün önünde en trajik bir örnektir. Peygamberler şehri, kendi diliyle bütün bunları bize açık açık anlatıyor ama bu acıyı duyanlar, bu çığlığı işitenler, öldürülen Müslümanların sesini unutmayanlar nerededir?” (Karakoç, 2015: 412) diye haykırmaktadır.
Şair, özellikle şiirlerinde Kudüs’ü tekrar tekrar hatırlatır. Kudüs’teki zulümlerden son derece müteessirdir. Nitekim içinde bulunduğu ruh hâlini onun şu dizelerinde de görmek mümkündür:
…Ve Kudüs şehri. Gökte yapılıp yere indirilen şehir.
Tanrı şehri ve bütün insanlığın şehri.
Altında bir krater saklayan şehir.
Kalbime bir ağırlık gibi çöküyor şimdi.
Ne diyor ne diyor Kudüs bana şimdi… (Karakoç, 2019: 627)
“Gökte yapılıp yere indirilen”, Tanrı’nın ve bütün insanlığın şehri olarak tarif ettiği Kudüs’te yaşananlar, şairin kalbinde vicdanlı bir insan olma sorumluluğunu hatırlatan bir ağırlık olarak hissedilmektedir. Şair, Kudüs’te gerçekleştirilen zulümlerin tarihini de dile getirir. Önce bugün yaptıkları zulümleri tasvir ederek bir zamanlar kendileri de bu tür zulümleri yaşayan e, dünlerini hatırlatır:
Ve Kudüs şehri. Artık yer şehri, toprak şehri.
Bakır yaprakların, çelik gövdelerin, acımasız yüreklerin.
Demir köklerin, tunçtan ve uranyumdan dalların.
Kurşundan çiçeklerin şehri.
Gülle kusuyor ana rahmi
Bomba parçalıyor beynini bebeğin.
Tanklar saldırıyor evlere bir anda ev yok tank var
Uçak var gök yok utanç var
Ve kime karşı bütün bunlar
Masûm insanlara karşı
Binlerce yıl oturdukları yurtta kalmak isteyenlere karşı
Ve kim tarafından bütün bunlar
Roma’nın, Babil’in, Asur’un ve Firavunların
Ve nice milletlerin zulmünü görenler tarafından
Zalime olan öcünü mazlumdan almak
Zalim olmak ve en zalim olmak
Ve artık ne İbrahim ne Yakup ve ne Musa var
Tersinden okunan Tevrat hükümleri
Karaya boyanmış Mezmurlar. (Karakoç, 2019: 629)
Bir zamanlar gökte yapılan Kudüs şehri, yer şehri hâline gelmiş, savaşta kullanılan bütün silahlar , , masum demeden binlerce yıl oturdukları yurtta kalmak isteyen insanları canlarından etmiştir. Şair, Yahudilerin zalime duydukları öçü mazlumdan almalarının kendi kutsallarına yüz çevirmek anlamına geldiğine dikkat çekerek işledikleri bu cürümleri kendi tarihlerine baktıklarında da göreceklerini dile getirmiştir.
Türk edebiyatında Sezai Karakoç’la başlayan Filistin/Kudüs teması, onunla yakın dünya görüşünü paylaşan Türk edebiyatındaki sorumluluk sahibi birçok şair tarafından da ele alınmıştır. M. Akif İnan, bu konuda en önemli isimlerden biri olarak karşımıza çıkmaktadır. İnan, “Kudüs Her Şeyimizdir” başlıklı yazısında Kudüs’ün, herhangi bir devletin değil, Mekke ve Medine gibi “bütün yeryüzü Müslümanlarının şehri” (İnan, 2015: 389) olduğunu ifade eder. “Mescid-i Aksâ” şiiriyle Kudüs’te Müslümanların ilk kıblesi olan Mescid-i Aksâ’nın diliyle, her şeyimiz olan bu mukaddes mekâna duyarsız kalan bütün Müslümanlara seslenerek Mescid-i Aksâ’nın yalnızlığını dile getirir:
… Şimdi kimsecikler varmaz yanıma
Mü’minden yoksunum tek ve tenhayım
Rüzgârlar silemez gözyaşlarımı
Çöllerde kayıp bir yetim vahayım
Mescid-i Aksâ’yı gördüm düşümde
Götür Müslümana selam diyordu
Dayanamıyorum bu ayrılığa
Kucaklasın beni İslâm diyordu… (İnan, 2012: 29)
da Filistin bir sınav kâğıdı / Her mü’min kulun önünde (Zarifoğlu, 2017: 412) dizeleriyle bütün müminlerin hesabını verecekleri bir sınav kâğıdı olarak gördüğü Kudüs’e karşı Müslümanları harekete geçmeye davet eder: De gerçeği yaz: Hakikat şehitliğe koşmaktır / De isyan çağır yolun açılır cennet köşelerine (Zarifoğlu, 2017: 412).
İsrail’in gün geçtikçe artan zulümlerine karşı Sezai Karakoç’la başlayan Kudüs hassasiyeti bu isimlerle sınırlı kalmaz. Bilakis Filistin’e yönelik baskılar ve zulümler arttıkça birçok şair, Kudüs adına sözlerini/şiirlerini yükseltmeye devam etmiştir. Söz konusu şairlerin ve şiirlerin bir bölümü şunlardır: “Anneler ve Kudüsler”, Arif Ay “Kudüs Konuşuyor”, Cengiz Numanoğlu “Mescid-i Aksâ”, Mahmut Kaya “Esir Kudüs”, Nuh Keniş “Mescid-i Aksâ’da Güller Üşüyor”, Nurettin Durman “Ateşlerden Geçen Kim”, Ahmet Mercan “Gökyüzü Depremleri”, Osman Aksoy “Kudüs”, Talha Keskin “Kudüs’e Şiir”, Fatih İmdat “Kudüs”, Muhammed İkbal Çelik “Kudüs”. Bunlar arasında Nuri Pakdil’in Filistin ve Kudüs üzerine yazdığı birçok şiir ve yazısı nedeniyle özel bir yeri vardır. Pakdil, Kudüs Şairi olarak anılır1
DİPNOTLAR
- 1.Şair Nuri Pakdil’in şiir ve düşünce eserlerinde Kudüs oldukça geniş bir yer tuttuğundan hususi bir maddede ele alınmıştır. Bkz. Kudüs Şairi.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- İnan, Mehmet Akif (2012). Tenha Sözler. Ankara: Eğitim-Bir-Sen Yayınları.
- İnan, Mehmet Akif (2015). Şair Mütefekkir, Sendikacı Mehmet Akif İnan Eserleri II, Hıdır Yıldırım (hz.). Ankara: Eğitim-Bir-Sen Yayınları.
- Karakoç, Sezai (2015). Sütun Günlük Yazılar II. İstanbul: Diriliş Yayınları.
- Karakoç, Sezai (2019). Gün Doğmadan. İstanbul: Diriliş Yayınları.
- Öztürk, Mustafa (2015). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”, Journal of Islamic Jerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
- Zarifoğlu, Cahit (2017). Şiirler. İstanbul: Beyan Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Şuoruç, Batuhan. “Kudüs (Modern Türk Şiiri)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 965-967. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.