Kudüs (Türk Romanları)
İNG
Jerusalem (Turkish Novels)
ALM
Jerusalem im Türkischen Roman
FRA
Jérusalem (les Romans Turques)
ARA
القدس في الرواية التركية
Kudüs, İslam tarihi ve inanç sistemi içerisinde son derece merkezî bir konuma sahip olduğundan edebî metinlere de sıklıkla konu edilmiştir. Klasik Türk edebiyatı metinlerinde Mi’râc’ın yanı sına genelde bu hadiseyle birlikte zikredilen Mescid-i Aksâ ve İsrâ kavramları ekseninde kaleme alınan eserler de vardır (Öztürk, 2017: 40). Bunların yanında lerde1 (Evliya Çelebi, 1982: 195-198; Mazıoğlu, 1974: 13; Öztürk, 2017: 44), mi’râciyelerde2 ve fetihnamelerde3 (Gülüm, 2014: 106-110; Zorlu, 2015) müstakil olarak da Kudüs’ün ele alındığı görülmektedir.
Modern Türk romanında Kudüs odaklı eserler 1960’larda, daha ziyade dinî ve ideolojik amaçlarla başlamış ve ilk örnekleri, özellikle III. Haçlı Seferi ile Kudüs Fatihi Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin hayatına odaklanan biyografi-tarihî roman tarzında verilmiştir. Bu birinci türün öncüsü en eski metin, Ahmet Mithat Efendi’nin 1877 yılında yazdığı Süleyman Musli adlı romanıdır. Selâhaddîn-i Eyyûbî için Kudüs’ün anlamına odaklanan yazar, bu kutsal şehrin varlığından bîhaber Haçlıları “‘…Bulgaristan’dayken karşıdan bir kubbe görecek olsalar ‘Kudüs-i Şerîf olsa olsa bu olmalıdır.’ diye hemen secde-i tazarrua vardıklarını hangi âkil görse veyahut işitse gülmez ki hatta Diyojen dahi bu komedyaya kahkahalarla gülmesin?” (Ahmet Midhat Efendi, 2018: 14) ifadeleriyle anlatmaktadır. Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Kudüs şehrini Haçlıların elinden maddi ve manevi bir dünyevi menfaat gütmeden Hz. Ömer edasıyla kurtarma arzusu üzerine kurgulanan Reha Çamuroğlu’na ait Selâhaddîn el Kürdi adlı roman, bu birinci minval romanlardandır. Bu silsilede zikredilecek romanlar arasında Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin ile olan münasebetleri, İslam dünyasındaki ikiliklerin çözümü, Haçlıların lığı Müslümanlara karşı bir kışkırtma kozu olarak nasıl kullandıklarına dair önemli tarihi detaylar üzerinden bir anlatı sunan Hüseyin Karatay’ın Selâhaddîn Eyyûbî romanı da yer alır. Hemen hemen benzer kurgularla yazılmış bu romanlar içerisinde Ebubekir Subaşı’nın Kudüs Fatihi Selâhaddin Eyyûbî romanı ve Okay Tiryakioğlu’nun Hilalin Gölgesinde Bir Ömür Selâhaddîn Eyyûbî romanı zikredilmelidir (Yalçın, 2024: 118-122).
Devleti’nin II. Dünya Savaşı’nın ardından ’den çekilmesi ile İsrail’in kuruluşuna tepkiler ve yaşanan savaşlar, Kudüs’ü anlatan ikinci tür romanlar olarak karşımıza çıkar. Bunlar Kudüs’ü kutsiyetinden çok, halkının yaşadığı savaş, göç, mülteci kampları, çatışmaların merkezi olan yabancıların yeniden inşa ettiği modern bir şehir biçiminde anlatmaktadır. Burhan Cahit Morkaya’nın İhtiyat Zabiti adlı romanı, Osmanlı Devleti’nin çöküşünün ardından bölgede ’in kurulmasına yönelik tepkileri ve Kudüs’ün üç semavi din açısından taşıdığı önemi, Almanların modernleştirdiği yeni Kudüs şehri perspektifinden ele almaktadır. Bu eser, söz konusu temayı işleyen ilk roman örneklerinden biridir. Falih Rıfkı Atay’ın Zeytindağı romanı da bu grupta değerlendirilebilir. Nurettin Taşkesen Nekbe 1948 romanında bir ailenin hayat hikâyesi üzerinden bir yandan 1948 Savaşı sonrası Arap devletlerinin iç çatışmalarına, rekabet ilişkilerine Arapların kabile anlayışından hareketle Osmanlı Devleti’ne isyanına bir yandan da İsrail’in gibi terör yapılanmalarına, İngilizlerin İsrail ile olan yakınlıklarına sahne olan Kudüs merkezli olayları anlatmaktadır4. İskender Pala’nın polisiye tarzındaki Abum Rabum romanı da kahramanının yolu Kudüs’e düşen yakın dönem örneklerdendir (Karaca Yalçın, 2024: 126-129).
Dönemsel olarak Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sonrası bir zamanda kurguladıkları olayların merkezi olarak Kudüs’ü seçen yeni nesil roman yazarlarından Melih Esen Cengiz’in Kudüs’ün Güvercinleri ile Kudüs’ü kitabının önsözünde “Yine demi geldikçe anladı kalem. Mekke insanlığın kalbiydi, Medine ruhu… Kudüs ise tertemiz aklıydı insanlığın. Keza renklerini Kudüs’ten alanlar kendi zamanlarına da hükmedebilirlerdi.” sözleriyle anlatan Ahmet Turgut’un Kalbim Kudüs’te Kaldı romanları önemlidir (Sakarya, 2023). Sahura Yağmur Arıcan’ın kaleme aldığı Kudüs sokaklarında geçen bir aşk hikâyesi Bir Gün Mutlaka Döneceğim adlı postmodern romanı da yeni nesil kurgular arasındadır (Başar, 2024). Üç farklı dine mensup farklı diller konuşan dokuz insanın samimi hikâyeleriyle Kudüs’ü konuşturan mini roman havasındaki İbrahim’i Beklerken: Kudüs öykü kitabıyla Yavuz Ahmet’i de zikretmek gerekir (Zariç, 2021).
Görüldüğü gibi Kudüs, Türk edebiyatında farklı temalar etrafında işlenen bir konudur. Özellikle İsrail’in baskıları, terörün yansımaları, lerin göçe zorlanışı ve mülteci kamplarının trajedisi gibi konular, romanlarda sıklıkla ele alınmıştır. Çağdaş Türk Edebiyatı’nda yeni anlatım teknikleri ve perspektiflerle Kudüs teması işlenmeye devam etmekte, böylece bu kadim şehrin siyasi, dinî ve insanî boyutları edebiyat aracılığıyla yeniden yorumlanmaktadır.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. Kudüs (Evliyâ Çelebi); Kudüs (Gayr-i Müslim Seyahatnâmeleri); Kudüs ve Çevresi (Hac Seyahatnâmeleri); Kudüs ve Mescid-i Aksâ (Esiri Seyehatnamesi)
- 2.Bkz. Kudüs Şiirleri; Mi‘râcnâmeler ve Mi‘râciyyeler (Türk Edebiyatı); Mi’râciyye (Garip-name)
- 3.Bkz. Kudüs ve Çevresi (Gazavatnamelerde ve Fetihnamelerde)
- 4.Bkz. Balfour’un Mektubu; Britanya Mandası; İngiliz İşgali
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Ahmed Midhat Efendi (2018). Süleyman Musli, haz.: Fatih Andı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
- Başar, Meryem (2024). Sahura Yağmur Arıcan, “Bir Gün Mutlaka Döneceğim”. Karatay Sosyal Araştırmalar Dergisi, (13), 59-62.
- Evliya Çelebi (1982). Seyahatnâme (Hatay, Suriye, Lübnan, Filistin), haz.: İsmet Parmaksızoğlu. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
- Gülüm, Emrah (2014). “Türk Edebiyatında Mi’râcnâmeler Üzerine Hazırlanmış Çalışmalar Hakkında Bibliografya Denemesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7, 105-111.
- Karaca Yalçın, Hünkar (2024). “Türk Romanında Kudüs”. Burdur İlahiyat Dergisi, (Özel Sayı: Gazze), 114-130.
- Mazıoğlu, Hasibe (1974). Kitâbu Evsâf-ı Mesâcidi’ş-şerîfe. Ankara: Türk Dil Kurumu.
- Öztürk, Mustafa (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal Of Islamicjerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
- Sakarya, Yasemin Ulutürk (2023). “Roman Kişilerinin Gözünden Kudüs’e Bakmak: Kalbim Kudüs’te Kaldı”. Dil ve Edebiyat Araştırmaları, (27), 273-290.
- Zariç, Mahfuz (2021). “Yavuz Ahmet’in İbrahim’i Beklerken Adlı Öykü Kitabında Empati, İyilik ve İnsanilik”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (70), 1-12.
- Zorlu, Muhammed Tayyib (2015). Abdullah Bin Mahmûd Figanî-zâde Çorumî’nin Fetihnâme-i Kudüs Adlı Eseri (Metin-İnceleme) [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi]. Samsun: On Dokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Arıcan, Sahura Yağmur (2023). Bir Gün Mutlaka Döneceğim. Konya: Kitap Dünyası.
- Cengiz, Melih Esen (2016). Kudüs’ün Güvercinleri. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
- Turgut, Ahmet (2017). Kalbim Kudüs’te Kaldı. İstanbul: Kapı Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Toruloğlu, Yasemen. “Kudüs (Türk Romanları)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 967-969. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.