İçeriğe geç
ED · EDEBİYAT2 dk okuma · s. 970–971

Kudüs Alimleri (Osmanlı Devri)

İNG

Ottoman Scholars of Jerusalem(Ottoman Period)

ALM

Osmanische Gelehrte von Jerusalem

FRA

Savants de Jérusalem (la Période Ottomane)

ARA

(علماء القدس (العهد العثماني

YAZAR

Havva AŞI

ORCID 0000-0002-1293-5458

KİTAPTA

s. 970–971

Atıf al

; Suriye, Mısır, Akdeniz ve Şeria Nehri arasında kalan, Asya ile Afrika arasında köprü konumunda tarihî bir bölgedir. Tarih öncesi dönemlerden itibaren farklı etnik toplulukların yaşadığı bu bölge, zengin ve stratejik tabiatı ile üç büyük ilâhî dinde kutsal sayılması sebebiyle çok defa istilâya uğramıştır (Karaman, 1996: 89). Filistin sınırları içinde olan Kudüs, Yavuz Sultan Selim tarafından 1516’da fethedilerek hâkimiyetine girmiş; en uzun istikrarlı dönemini 1516’dan 1917’e kadar geçen 400 yıllık süreçte Osmanlı yönetiminde yaşamıştır (Özdemir vd. 2009: 5). Dört asırlık Osmanlı yönetimi sürecinde Kudüs’e önem verilmiş ve külliye, cami, medrese, han, gibi imar faaliyetleri başlamış, ayrıca sancak birimi olarak yönetilen bu kutsal şehre çok sayıda âlim görevlendirilmiştir.

Klasik edebiyatta biyografi türündeki kaynaklara göre, Kudüs ve Osmanlı döneminde pek çok âlim Kudüs’te görev yapmış ve bu kutsal şehre önemli katkılarda bulunmuştur. Örneğin, Osmanlı’nın kuruluş döneminde yaşayan ünlü âlim Molla Fenârî, Kudüs’e seyahat ederek burada bir medrese inşa ettirmiştir. Arapça ve edebiyat konusunda uzman olan Karaca Ahmed Efendi ise Edirne’deki Câmi-i Atîk, Sahn-ı Semân, Eyüp Sultan ve Edirne Dârülhadis gibi önemli medreselerde müderrislik yaptıktan sonra Kudüs’e kadı olarak atanmış ve 1615’te burada vefat etmiştir (Donuk, 2017b: 1468-1470). Benzer şekilde, şiir, belagat ve dinî ilimlerde yetkin olan Muidzâde Mehmed Çelebi de Edirne’deki İbrâhim Paşa, Câmi-i Atîk ve Dârülhadis medreselerinde ders verdikten sonra Kudüs kadılığına getirilmiş ve 1575/1576 yılında bu topraklarda hayatını kaybetmiştir (Donuk, 2017b: 1468-1470). Samsunîzâde Hacı Efendi (ö. 998) de Kudüs’te kadılık yapan ve bu mukaddes şehirde vefat eden Osmanlı âlimlerinden bir diğeridir.

Osmanlı Dönemi’nde önemli medreselerde müderris olarak görev yaptıktan sonra Kudüs’e kadı olarak görevlendirilen ve bu kutsal topraklarda belirli süre yaşayan bazı âlimlerin isimleri ve görev tarihleri şu şekildedir: Mazlum Melek Efendi (1575/1576), Deli Kerim Çelebi (1577/1578), Saçlı Kerim Efendi (1589/1590), Kastamonulu Şücâ Efendi (1597/1598), Tursunzâde Feyzi Efendi (1601/1602), Muslî Çelebi (1606/1607), Kevâkibîzâde Ahmed Efendi (1694/1695), Câfer Efendi (1611/1612), Fenârîzâde Seyyid Mehmed Efendi (1634/1635), Nakîbüleşraf Mehmed Efendi (1646/1647), Ebûsaid Mehmed Efendi (1655/1656), Altıparmak İbrâhim Efendi (1660/1661), Berberzâde Abdürrahim Efendi (1662/1663), Neffâtî Şeyh Mehmed Efendi (1664/1665), Kâsımzâde Abdullah Efendi (1665/1666), Fenârîzâde Seyyid Mehmed Efendi (1668/1669), Mollazâde Hasan Efendi (1670/1671), Muslî Çavuşzâde Mustafa Efendi (1674/1675), Yûsuf Paşa İmamı Ebûbekir Efendi (1675/1676), Lâlîzâde Abdülaziz Efendi (1677/1678), İsmâil Ağazâde Ali Efendi (1681/1682), Burhanzâde İbrâhim Efendi (1682), Zeki Ahmed Efendi (1682/1683), Malatyalı Mustafa Efendi (1694/1695), Hacı Yûsufzâde Abdullah Efendi (1696/1697), Sivâsîzâde Mehmed Emin Efendi (1700/1701), Uşşâkîzâde Osman Efendi (1703/1704), Keşfî Abdullah Efendi (1704/1705) ve Mekkîzâde Tâhir Mehmed Efendi (1711/1712).

Kudüs’ün Osmanlı dönemi âlimleri ile ilgili kaynaklar incelendiğinde ve Osmanlı ulemâsına dair biyografik eserler (Donuk, 2017a; Donuk, 2017b; Ekinci, 2018a; Ekinci, 2018b; Ekinci, 2018c; Ulema, 2025) tarandığında önemli bilgiler elde edilmektedir. Ziyaret, ya da farklı görevler sebebiyle hayatlarının belirli dönemlerinde Kudüs’te yaşayan bu âlimler, şüphesiz burada belirtilen isimlerle sınırlı değildir. Alimlerin çokluğu Osmanlının Kudüs’e ne kadar önem verdiğini göstermektedir.

KAYNAKÇA

  • Donuk, Suat (hz.) (2017a). Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik, Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli 1. Derya Örs (Ed.). Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Donuk, Suat (hz.) (2017b). Hadâ’iku’l-Hakâ’ik fî Tekmileti’ş-Şakâ’ik, Nev‘îzâde Atâyî’nin Şakâ’ik Zeyli 2. Derya Örs (Ed.). Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Ekinci, Ramazan (hz.) (2018a). Vekâyi‘u’l-Fuzalâ Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli, Şeyhî Mehmed Efendi 1. Derya Örs (Ed.). Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Ekinci, Ramazan (hz.) (2018b). Vekâyi‘u’l-Fuzalâ Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli, Şeyhî Mehmed Efendi 2. Derya Örs (Ed.) Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Ekinci, Ramazan (hz.) (2018c). Vekâyi‘u’l-Fuzalâ Şeyhî’nin Şakâ’ik Zeyli, Şeyhî Mehmed Efendi 3. Derya Örs (Ed.). Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
  • Karaman, M. Lutfullah (1996). “Filistin”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 13, 89-103.
  • Özdemir, Hüseyin; Durmuş, Cafer; Torun, Semih & Karaca, Yılmaz (hz.) (2009). Osmanlı Belgelerinde Filistin. Ankara: Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü.
  • Ulema (2025). Dijital Tabakat Ulema Veri Tabanı. Erişim Tarihi: 26.03.2025, https://ulema.isam.org.tr/.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Aşı, Havva. “Kudüs Alimleri (Osmanlı Devri)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 970-971. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.