İmam Şafii
İNG
Imam al-Shafi‘i
ALM
Imam Shafi’i
FRA
al-Imam Chafii / Ash-Shâfi’î
ARA
الإمام الشافعيّ
Şafii Mezhebinin kurucusu ve İslam hukuku alanında derin bir etkisi olan büyük müçtehit Ebû Abdillâh Muhammed b. İdrîs b. Abbâs eş-Şâfiî, 150/767 yılında ’de doğdu (Ebû Zehre, 1948: 14). Baba tarafından nesebi ’in dördüncü kuşaktan dedesi Abdülmenaf ile birleşir (Aybakan, 2010). Bu sebeple Kureşî, Muttalibî, Hâşimî nisbeleriyle anılır ki nispet Hz. Peygamber’in dedesi olan Hâşim’e değildir; Hz. Peygamber’in dedesi Hâşim, İmam Şafii’nin dedesi Hâşim’in amcasıdır (Muhammed İbrahim, 2007: 13). Bu yönüyle Hz. Peygamber’in amcazadelerindendir. En meşhur nisbesi olan “Şafii” ise baba oğul ikisi de sahabeden olan büyük dedesi Sâib’in oğlu Şafi’den gelmektedir (İbnü’l-Esîr, 2012: 540). İmam Şafii, dedesi Sâib kanalıyla da ’in halasının ındandır. Çünkü Sâib’in annesi Hz. Peygamber’in amcası Muttalib’in kız kardeşidir (İbn Kesir, 2002: 18-19). Annesi Fâtime tarafından da Ezd kabilesine bağlandığı genel kabul gören kanaattir. İki yaşındayken babasının vefatı üzerine ailesiyle Mekke’ye taşınarak çocukluk ve gençlik yıllarını burada geçirmiştir. Zekası ve öğrenme azmiyle yedi yaşlarındayken Kur’ân-ı Kerîm’i ezberledi ve İslami ilimlere yöneldi (Aybakan, 2010; Ebû Zehre, 1948: 14-18; İbn Kesir, 2002: 19, 21; İsnevi, 1970: 11, Okuyucu, 2020: 15-20).
İmam Şafii’nin hayatı Hicaz bölgesi alimlerinden temel ilimleri almasıyla başladı. Mekke’de Arap dili, şiir ve tarih alanında birikim kazandı. Yedi yaşındayken Hafız oldu ve İslami ilimlere yöneldi, on yaşlarındayken İmam Malik’in el-Muvatta adlı eserini ezberledi (İbn Kesir, 2002: 21). 15 yaşlarında Müslim b. Hâlid ez-Zencî’den fıkıh eğitimi aldı. Henüz 18-20 yaşlarındayken Zencî’den fetva icazeti aldı (İbn Kesir, 2002: 21; İsnevi, 1970: 11-12). Zencî’nin İmam Şafii’nin ilk hocası olduğunu savunanlar mevcuttur (Güleç, 2021). Yirmili yaşların başlarında Medine’ye gitti. Medine’de İmam Malik’in yanında İbrâhim b. Ebû Yahyâ, Abdülazîz ed-Derâverdî, Attâf b. Hâlid, İsmâil b. Ca‘fer el-Ensârî ve İbrâhim b. Sa‘d gibi hocalardan dersler aldı. İmam Mâlik’in vefatından sonra Mekke’ye, oradan da Yemen’e gitti. Burada beş yıl kalmışken hem kamu görevlerinde bulunmuş hem de İlim tahsiline devam etmiştir. Bu esnada siyasi bir entrika nedeniyle tutuklanarak Rakka’ya götürülmüş, Abbâsî Halifesi Harunürreşid’in huzuruna çıkarılmış ve idamdan son anda kurtulmuştur (Aybakan, 2010; Ebû Zehre, 1948: 14-23; Okuyucu, 2020: 21-25).
Yaşamış olduğu bu talihsiz olaydan sonra hicri 184/800 yılında Bağdat’a yerleşen İmam Şafii, Hanefi mezhebinin önde gelen temsilcilerinden Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî ile ilmî münasebetlerde bulunmuş, bu süreçte kendi metodolojisini geliştirmiştir. Ehl-i re’y ve ehl-i hadis arasındaki farklılıkları sentezlemeye çalışarak İslam hukukunda sistematik bir yaklaşım geliştirmiştir. Bu çerçevede Şafii’nin Mısır’a taşınmadan önceki görüşleri “mezheb-i kadim” olarak adlandırılır. Sonrasında Mekke’ye dönen İmam Şafii bu esnada da Bağdat’ı iki kere ziyaret etmiştir (Aybakan, 2010: 24; Ebû Zehre, 1948: 25-29; İbn Kesir, 2002; Okuyucu, 2020: 26-35).
Tahminen 195/811 senesinde Bağdat’a son gidişinde umduğu ortamı bulamayan Şafii 198-200/814-815 yılları arasında Mısır’a taşındı. Burada daha önceki görüşlerini yeniden gözden geçirerek “mezheb-i cedid” olarak bilinen görüşlerini sistemleştirdi. Mısır’da hem ders vermiş hem de eserler yazmıştır. 19 Ocak 820 tarihinde vefat eden Şafii, Karâfe’de Benî Abdülhakem Mezarlığı’na defnedildi. Daha sonra buraya Kubbetu’l-İmam eş-Şafii ismiyle bir türbe yapıldı (Aybakan, 2010; Behrens-Abouseif, 2002; Okuyucu, 2020: 36-42).
Yaşamı boyunca ilimle iştigal eden Şafii bu esnada çok sayıda öğrenci yetiştirmiş ve birçok eser kaleme almıştır. Mısır öncesi dönemdeki talebeleri arasında Ebû Sevr, Ahmed b. Hanbel, Kerâbîsî ve Za‘ferânî öne çıkmıştır. Mısırlı öğrencilerinden de Büveytî, Müzenî ve Rebî‘ b. Süleyman el-Murâdî mezhep açısından önemli bir konuma sahiptir. İmam Şafii’nin başlıca eserleri şunlardır: el-Hücce, el-Ümm, er-Risâle, el-İmlâ (el-Emâlî de denilen bu kitabı Şafii bizzat yazmamış, öğrencilerine dikte ettirmiştir), Kitâbu Cimâi’l-İlm, İhtilâfü’l-Hadis, Kitâbu İbtâli’l-İstihsân, Sıfâtu Nehyi Resûlillâh, er-Red ʿalâ Muḥammed b. el-Ḥasan eş-Şeybânî, Siyerü’l-Evzâʿî, İhtilâfü’l-ʿIrâḳıyyeyn, İhtilâfu Alî ve Abdullâh b. Mes’ud, İhtilâfu Mâlik ve’ş-Şafi’i. Eserlerinden el-Hücce birinci döneme ait olup geriye kalanlar ikinci döneminde kaleme alınmıştır. Bunların dışında da kendisine nispet edilen birçok eser söz konusudur (Aybakan, 2010; Okuyucu, 2020: 45-58).
İlmi kimliğinin yanı sıra kendisi edebiyat ve şiirde de son derece mahirdi. Muhtelif vesilelerle dile getirdiği edebi sözleri ve şiirleri birçok tarih, edebiyat, tabakât, terâcim gibi eserlerde dağınık bir şekilde bulunmaktaydı. Bunlar bir araya getirilerek Divânü’ş-Şafi’i gibi isimlerle neşredilmiştir. Ancak bu ve benzeri isimdeki eserleri aslında kendisi doğrudan kaleme almamıştır (Aybakan, 2010). Aynı şekilde Gazze hakkında İmam Şafii’ye çokça nispet edilen şu şiirin kendisine ait olduğuna dair kesin bir bilgiye ulaşılamamıştır:
Gerçekten de Gazze diyarını çok özlüyorum
Ayrıldıktan sonra gizemim bana ihanet etse de
Allah, eğer oraya ulaşmayı başarabilseydim,
Şiddetli özlemimden gözlerime sürme yapacağım o toprağı sulasın.
Son dönemde basılan bazı divanlarda bu şiir her ne kadar İmam Şafii’ye isnat ediliyor olsa da aslında gerek eski tarihli divanlarda gerekse diğer eserlerde bunu doğrulayacak bir bilgiye rastlanmamaktadır. Bu şiirin iki kelimesi hariç benzer bir versiyonuna Yakut el-Hamevî’nin (öl. 626/1229) Mu’cemü’l-Büldân isimli eserinin “Tanze” maddesinde rastlamaktayız. Burada ilk mısradaki “Gazze” yerine “Tanze” ve ikinci mısradaki “gizemim” yerine “dostlarım” yazmaktadır (1995: 44). Hamevî bu şiiri İbrâhim b. Abdullah b. İbrâhim et-Tanzî’ye nispet etmektedir. Hamevî’ye göre Tanze, Ceziretu İbn Ömer’de Diyarbekir’e (Diyarbakır) bağlı bir yerleşim alanıdır (1995: 43). Halihazırda bu bölgede biri Batman-Sason’a bağlı (Heybeli köyü), diğeri Siirt Eruh’a bağlı (Kavaközü) olmak üzere Tanze adıyla bilinen iki köy mevcuttur. Ancak Semʿânî (öl. 562/1167), Tanze’nin Meyâfârkîn (günümüzde Diyarbakır’ın Silvan ilçesi) civarında bir köy olduğunu söyler (1998: 76). Yani buradaki Tanze köyünün Sason’a bağlı Heybeli köyü olması kuvvetle muhtemeldir ki özellikle tabakat kitaplarında bu köye nispet edilen birçok alim mevcuttur. Dolayısıyla aslında Tanzeli bir şahsın kendi köyüne yazmış olduğu bir şiirin zamanla Gazze diye değiştirildiği ve Gazze’de doğmuş olması sebebiyle bu şiirin İmam Şafii’ye nispet edildiğini söylemek mümkündür.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Aybakan, Bilal (2010). “Şâfiî”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (38), 223-233. İstanbul: TDV Yayınları.
- Behrens-Abouseif, Dorıs (2002). “Kubbetü’l-İmâm eş-Şâfiî”. TDV İslâm Ansiklopedisi, (26), 303-304. İstanbul: TDV Yayınları.
- Ebû Zehre, Muhammed (1948). eş-Şafii : Hayatuhu ve Asruhu. Kahire: Dârü’l-Fikri’l-Arabi.
- Güleç, Hüseyin(2021). “Mutezili Âlim Müslim B. Halid Ez-Zencî -İmam Şafii’nin İlk Hocası-“. Şarkiyat, 13 (3), 1268-1284.
- Hamevî, Yakut (1995). Muʿcemu’l-Buldân 4. Beyrut: Dâru Ṡâdır.
- İbn Kesir, Ebu’l-Fidâ (2002). Tabakâtü’ş-Şafi’iye 1, 1. Bayrut: Dârü’l-Medâri’l-İslâmî.
- İbnü’l-Esîr, İzzeddîn (2012). Üsdü’l-Gābe fi Ma’rifeti’s-Sahabe. Beyrut: Dâru İbn Hazm.
- İsnevi, Ebû Muhammed Cemâluddîn Abdürrahim (1970). Tabakatü’ş-Şafiiyye 1. Bağdat: İhyau Turasi’-İslâmî.
- Muhammed İbrahim, B. (2007). el-İmamü’ş-Şafi’i Hayâtuhu ve Fikhuhu 1. Kahire: Merkezu’r-Râye li-Neşr ve’l-İ’lâm.
- Okuyucu, Nail (2020). İmam Şafiî. Ankara: Anadolu Ay Yayınları.
- Semʿânî, Muhammed b. Mansûr (1998). el-Ensâb 1, 4. Beyrut: Dâru’l-Fikr.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Özalp, Ahmet. “İmam Şafii”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 777-779. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.