Evliyâlar
İNG
Saints
ALM
Die Heiligen Palästinas
FRA
Saints Musulman
ARA
الأولياء الصالحون
’de doğmuş ya da sonradan bu topraklara yerleşerek vefat etmiş pek çok evliya vardır. Ne var ki bu zatların büyük bölümü günümüzde Filistin ile değil İsrail ile bağlantılı olarak anılmaktadır. Dolayısıyla öncelikle Filistin’de yetişmiş ve orada faaliyet göstermiş evliyanın günümüzde de Filistin ile birlikte anılması gerekir. Bu bağlamda Osmanlı Dönemi Filistin Yer İsimleri Kılavuzu ve Atlası (Kurşun vd., 2020), Abdurrahman Câmî’nin Nefahâtü’l-Üns’ü (Abdurrahman Câmî, 1998), Feridüddîn Attâr’ın Evliya Tezkireleri (Uludağ, 2007), Evliyâlar Ansiklopedisi (Durgut, t.y.) ve Ulemâ Veri Tabanı gibi kaynakların karşılaştırmalı olarak incelenip değerlendirilmesi önem kazanmaktadır.
Filistin; 1517-1917 tarihlerini kapsayan süreçte Kudüs, Nablus, Gazze, Aclun, Safed ve Akka idari sancak birimleriyle yönetilmiştir (Kurşun vd., 2020: 24-25). 19. yüzyılda Kudüs Sancağı’nda Halilürrahman, Yafa, Gazze ve Kudüs kazası; Nablus Sancağı’nda Nablus ve Cenin kazası; Akka Sancağı’nda Akka, Hayfa, Nasıra, Safed ve Teberiye kazası yerleşim birimi bulunmaktadır (Kurşun vd., 2020: 57-92). 1948’de İsrail’in kurulması sürecinde özel bir komite kurularak Filistin’e bağlı bazı Arapça yer isimleri, Kitab-ı Mukaddes’ten alınan İbraniceleriyle değiştirilmiştir (Chomsky & Pappe, 2011: 88). Yafa, İsrail’in başşehri Tel Aviv ile anılan ve haritalarda gösterilmeyen yerleşim birimlerindendir. Nitekim Evliyâlar Ansiklopedisi’nde de Akka, Hayfa, Kudüs, Remle, Tûr-i Sînâ ve Yafa evliyâlarının İsrâil’e atfedilerek listelendiği; Filistin başlığı altında ise sadece Led köyünün verildiği görülmektedir. Güncel bazı kaynaklarda ve haritalarda Filistin sınırları içinde gösterilmeyen bu yerleşim birimlerinde aşağıda isimleri verilmiş olan 22 evliya kabri tespit edilmiştir.
Ali Yeşrûtî, Akka’da yaptırdığı dergâhta medfûndur. Dâvûd Samadî’nin 13. yüzyılda yaşadığı bilinmektedir. Ebû Abdullah-ı Rodbârî, 10. yüzyılda yaşamıştır. Ebû İshâk Şâmî-i Çeştî, Hâce Mimşâd Dîneverî’ye intisap etmiştir. Kabri Akka’dadır. Abdurrahmân Buceyremî, Hayfa’nın bir köyünde yaşamış ve burada kerâmetleriyle meşhur olmuştur. Abdülhamîd bin Necîb Nûbânî, Kudüs âlimlerindendir. 19-20. yüzyılda Kudüs’te yaşamış meşhur bir aileye mensuptur. Ahmed Nûbânî (Mızra), Abdülkâdir Geylânî’nin soyundandır. Kudüs yakınında bir köyde medfûndur. Alâeddîn Ali Erdebilî, Celvetî olup Kudüs’te medfûndur. Ali Bekkâ, 1174’te doğmuş, 1271’de vefat etmiştir. Âmir bin Abdullah Anberî’nin tâbiînden ya da sahâbî olduğu rivayet edilir. Kudüs’te vefat etmiştir. Dâvûd bin Seyyid el-Hüseynî, Beyt-i Makdis’te vefat etmiştir. 12. yüzyıl evliyâlarından Ebû Abdullah el-Kureşî, Hz. Hasan soyundandır. Kudüs’te medfûndur. Hasan ebû Halâve el-Gazzî, Gazze’de doğmuştur. Kudüs’te yetişmiş ve vefat etmiştir. Tâbiînden olan İbn-i Muhayrız, hadîs âlimidir. Kudüs’te yaşamış, 717’de vefat etmiştir. Metbûlî, 1473’te vefat etmiştir. Şihâbüddîn Ahmed bin Ali, Kudüs’teki Hz. Dâvûd makâmında hizmette bulunmuş, 1561’de vefat etmiştir. Taflâtî, fıkıh âlimidir. 1777’de Kudüs’te vefat etmiştir. Ali İsfehânî’nin künyesi ebu’l-Hasan’dır. Âmine-i Remliyye, hanım evliyâlardandır. Remle’de yaşamış ve vefat etmiştir. Abdülkâdir Dücânî, Kudüs’te yetişmiş, 1809’da Yafa’ya bağlı bir köyde vefat etmiştir. Bekr el-Meczûb, Tayra köyündendir ve 1892’de vefat etmiştir. Yâfiî, 1809’da Yafa’ya bağlı bir köyde doğmuş, 1877’de vefat etmiştir, Yafa’da medfûndur. Muhammed Cisr, 1792’de doğmuştur. Künyesi Ebü’l-Ahvâl’dir. 1846’da Filistin’in Led köyünde vefat etmiştir (Durgut, t.y.). Bunlar dışında Lübâbetü’l-Müteabbide de Kudüs ile anılan evliyâlardandır (Abdurrahman Câmî, 1998: 845). Ayrıca el-Evliyâ-i ve’l-Mezârât İslâmiyye fî-Filistin kitabında Kudüs’ün ilk fatihi olan Hz. Ömer’in yanı sıra Şeyh Bedr, Şeyh İsmail, Şeyh Ömer, Şeyh Abdüsselâm, Şeyh Abdullah, Şeyh Yûsuf, Şeyh Süleyman, Şeyh Mübârek, Şeyh Ahmed, Şeyh Hüseyn, Şeyh Dahud; İbrâhim El-Havvâs, Bişr El-Hâfî; Şeyh Nûbânî vd. isimler yer almaktadır (Kenan, 1998). Burada zikredilmemiş olmakla birlikte, kaynaklarda Filistin’de doğup yaşamış ya da geçici süre ikâmet etmiş ve sûfî, derviş, şeyh, âlim gibi sıfatlarla kaydedilmiş isimler de bulunmaktadır.
Şu hâlde kaynaklarda esas itibarıyla Filistin’le anılması gereken 12’si Kudüs’te, 4’ü Akka’da, 3’ü Yafa’da, 2’si Remle’de ve 1’i Hayfa’da olmak üzere toplam 22 evliyânın adı yer almaktadır. Ne yazık ki geçmişte Filistin topraklarında oldukları belirtilen bu makamları, günümüzde İsrail’e atfeden kaynaklar vardır (bkz. Durgut, t.y.). Bu da İsrail hegemonyasının bazı kişiler tarafından kabullenildiğini göstermektedir. Diğer taraftan ‘te İsrail tarafından başlatılan soykırım amaçlı katliamlar sonrasında yukarıda bahsedilen makamların ne durumda olduklarını mechûldür. Şüphesiz camilerin, ların, lerin hedef alındığı saldırılardan evliya makamlarının da ciddi düzeyde etkilenmiş olması, üzücü ve güçlü bir ihtimal olarak görünmektedir.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abdurrahman Câmî (1998). Nefahâtü’l-Üns Evliyâ Menkıbeleri, Tercüme ve Şerh: Lâmiî Çelebi, hz.: Süleyman Uludağ ve Mustafa Kara. İstanbul: Marifet Yayınları.
- Chomsky, Noam & Ilan, Pappe (2011). Yaşamla Ölüm Arasında Gazze: Dünden Bugüne Filistin Sorunu. İstanbul: BGST Yayınları.
- Durgut, Cavid (T.Y). “Evliyâlar Ansiklopedisi”. Türkiye Gazetesi Yayınları. Erişim Tarihi: 06.05.2024, http://www.islamilimleri.com/Ktphn/Kitablar/19/Html/index.htm.
- Feridüddîn Attâr (2007). Evliya Tezkireleri, çev.: Süleyman Uludağ. İstanbul: Kabalcı Yayınları.
- Kenan, Tevfik (1998). el-Evliyâ-i ve’l-Mezârât el-İslâmiyye fî-Filistin, çev.: Dr. N. Serhan. Ramallâh: Filistin Kültür Bakanlığı Yayınları.
- Kurşun, Zekeriya; Steih, Abdülkadir & Aydın, Ali İhsan (2020). Osmanlı Filistin’i Yer İsimleri Kılavuzu ve Atlası (1516-1917). İstanbul: Vadi Kültür Sanat ve Yayıncılık.
- Türbeler (2024). Erişim Tarihi: 06.07.2024, https://turbeler.org/anasayfa.
- Ulema Veri Tabanı (2024). Erişim Tarihi: 06.07.2024, https://ulema.isam.org.tr/.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Aşı, Havva. “Evliyalâr”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 511-513. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.