İçeriğe geç
TA · TARİH4 dk okuma · s. 681–684

Halil İbrahim Sofrası

İNG

Table of Abraham

ALM

Der Tisch von Khalil Ibrahim/ Tisch Abrahams

FRA

Table d’Abraham à Hébron

ARA

سماط أو ضيافة خليل الرحمن عليه السلام

YAZAR

Şerife EROĞLU MEMİŞ

ORCID 0000-0003-2880-8602

KİTAPTA

s. 681–684

Atıf al

el-Halîl şehri, tarih boyunca peygamber türbeleri ve İslam dünyası açısından taşıdığı kutsiyet dolayısıyla dünyanın çeşitli bölgelerinden gelen Müslüman hacılar için önemli bir ziyaret merkezi olmuştur. Hacılar, “Allah’ın misafiri” olarak kabul edilmiş ve “Haremü’l-Halil” olarak bilinen külliyede ağırlanmıştır1. Burada yer alan ve ’in misafirperverliğine atfen tesis edildiği rivayet edilen “Halil İbrahim Sofrası” ya da Simâtü’l-Halîl, hacıların, sûfîlerin ve seyyahların ihtiyaçlarının karşılandığı bir yapı olarak öne çıkmaktadır (el-Hanbeli, 1973, II: 59). Bu sofrada, geleneksel olarak “men” adı verilen bir tür ekmek, ve çorbadan oluşan yemek sunulmakta; bu yemek, literatürde “es-simâtü’l-Halîlî”, “simât-ı şerîf” veya “el-‘adesü’l-Halîlî” gibi adlarla anılmaktadır.

İbrahim Peygamber’in mirasını sürdürme amacı taşıyan bu gelenek, İslamiyet’in kabulünün ardından bölgeye hâkim olan İslam devletleri tarafından da sahiplenilmiştir. Bu doğrultuda, Halil İbrahim Sofrası’nın sürekliliğini sağlamak için vakıflar tesis edilmiş, bazen de mevcut vakıflardan tahsisatlar yapılmış; bazı durumlarda ise vakıf kurucularının soylarının kesilmesi hâlinde, vakıf gelirlerinin yönlendirildiği yerler arasında Haremeyn-i Şerifeyn (Mekke ve Medine) ile Kudüs ve el-Halîl’deki kutsal mekanlar da yer almıştır (Behrens Abouseif, 1998: 65; Güler, 2011). Bu çerçevede, bölgeye hediyeler gönderilmiş, çeşitli bağışlarda bulunulmuş ve vakıf görevlilerine yönelik tahsisatlar gerçekleştirilmiştir (Uluçam, 1997: 308).

Bu İslam devletlerinden Abbâsîler döneminde kurumsallaşarak vakıflar vasıtasıyla hizmet veren Halil İbrahim Sofrası, ler devrinde Sultan Kayıtbay tarafından restore edilmiş ve mevcut gelir kaynaklarına yeni tahsisler eklenmiştir (Behrens Aboseif, 1998: 65-66). Sultan Berkuk da (h. 1382-1399) burada yemek dağıtımını tesis etmek amacıyla bir vakıf kurmuş ve vakfiyesini Harem’in kapılarına kaydettirmiştir. Bu vakfiyenin Sultan Çakmak (h. 1438-1453) döneminde de faaliyetlerini sürdürdüğü kaynaklarda belirtilmektedir (el-Hanbeli, 1973, II: 94).

Döneminde bu geleneğin sürekliliğini temin etmek amacıyla yeni vakıflar tesis edilmiş, çeşitli vakıf gelirlerinden tahsisatlar ayrılmış ve imaret personeline surrelerden pay verilmiştir (Güler, 2016: 27-35; Eroğlu Memiş, 2021: 188-233; Eroğlu Memiş, 2022: 1-41). İslam’ın iki mukaddes şehri olan Mekke ve Medine’ye atfedilen “Haremeyn-i Şerifeyn” unvanının bir yansıması olarak “el-Haremeyn” diye anılan el-Halîl ve Kudüs şehirleri, Osmanlı hayırseverliğinin tezahür ettiği dinî merkezler olmuştur (Evliyâ Çelebi, 1935, IX: 510). Bu anlayışla hareket eden Halilürrahman Vakfı da bir imaret-külliye olarak aynı adı taşıyan mescit, peygamber kabirleri2 ve simât (sofra) gibi birimlerle hizmetine devam etmiştir. Önemine binaen bu sofra, bütün kurumlardan daha fazla yıllık vakıf geliri tahsis edilen bir birim olmuştur. Hatta bu özelliğiyle külliyenin en mühim yapısı haline gelmiş ve külliyeye adını vermiştir.

Asırlar boyunca İslam devletleri nezdinde kutsiyeti kabul gören el-Halîl şehri, Osmanlı merkezi yönetiminin organizasyonuna verdiği ehemmiyet sayesinde dinî kimliğini daha da pekiştirmiştir. Mekke, Medine ve el-Halîl’deki imaretlere, Haseki Sultan İmareti3 gibi yeni vakıf müesseselerinin eklenmesiyle, dört mukaddes şehirdeki muhtaçların ve hacıların beslenmesi sistematik bir şekilde temin edilmiştir. Adeta birer “hac imareti” işlevi gören bu yapılar, yalnızca fakirlerin değil, vakıf personeli, Sufiler, seyyahlar ve diğer toplumsal kesimlerin de istifadesine sunulmuştur. Bu çok yönlü hizmet sayesinde, Halil İbrahim Sofrası olarak da bilinen Simâtü’l-Halil, Osmanlı döneminde bölgenin sosyo-ekonomik ve dinî hayatında varlığını sürdürmüş, aynı zamanda Osmanlı’nın “hâdimu’l-harameyni’ş-şerifeyn” sorumluluğunun maddi ve manevi boyutlarını destekleyen önemli bir kurum olarak tarihî misyonunu icra etmiştir (Eroğlu Memiş, 2020).

Osmanlı döneminde Halilürrahman Vakfı’na bağlı olarak faaliyet gösteren Simâtü’l-Halil hem yerel halkın hem de hacıların iaşesini karşılayan önemli bir hayır kurumuydu. Ancak, 1917’de İngiliz işgali ve akabinde kurulan İngiliz mandası döneminde (1920-1948), vakıfların idaresinde ciddi düzensizlikler ortaya çıkmıştır. 1948 saldırganlığının ardından ’nın Ürdün egemenliğine girmesiyle, Halil İbrahim Sofrası’nın idaresi Ürdün Vakıflar Bakanlığı’na devredilmiştir. Bu dönemde, özellikle 1950’lerde, bazı restorasyon çabaları ve vakıf gelirlerinin yeniden düzenlenmesi girişimleri olmuşsa da Osmanlı dönemindeki sistemli işleyiş tam olarak tesis edilememiştir (Güler, 2011). Ürdün yönetimi, daha çok Mescid-i Aksâ ve Kubbetü’s-Sahre gibi Kudüs merkezli dinî yapılara öncelik vermiş, Halil şehrindeki vakıf kurumları ikinci planda kalmıştır.

1967’de İsrail’in el-Halîl’i işgal etmesi, vakıf sisteminde geri dönüşü olmayan bir çözülmeye yol açmıştır. İsrail yönetimi, Osmanlı vakıf kayıtlarını tanımamış ve vakıf arazilerinin büyük bir kısmını kamulaştırmıştır4. Özellikle 1994’teki Katliamı’ndan sonra bölgede artan güvenlik önlemleri, Müslümanların vakıf yapılarına erişimini büyük ölçüde kısıtlamıştır (St. Laurent & Riedlmayer, 1993). Günümüzde, Simâtü’l-Halil’in orijinal işlevi tamamen sona ermiş olup, vakfa ait bazı binalar İsrail askerî veya siyonist gaspçılar tarafından kullanılmaktadır.

Bugün Halil İbrahim Sofrası’nın fizikî varlığı, büyük ölçüde tarihî kayıtlarda kalmıştır. Osmanlı dönemindeki gibi düzenli bir iaşe hizmeti verilmemekte, ancak bölgedeki bazı sivil toplum kuruluşları ve Vakıflar İdaresi tarafından zaman zaman gıda yardımı organizasyonları düzenlenmektedir.

Osmanlı sonrası dönemde, siyasi istikrarsızlık, işgaller ve idarî ihmaller nedeniyle Halil İbrahim Sofrası’nın işlevi giderek zayıflamış ve nihayetinde ortadan kalkmıştır. Bu süreç, Osmanlı’nın “hâdimu’l-harameyn” vizyonunun bölgedeki son kalıntılarının da silinmesi anlamına gelmektedir. Müslümanlar, bu tarihî vakfın sembolik mirasını yaşatmaya çalışsa da siyasi ve koşullar nedeniyle Müslümanların buraya hâkim olduğu dönemde başlayan ve Osmanlı döneminde sürdürülen sistemli hayır faaliyetlerinin yeniden canlandırılması mümkün görünmemektedir.

KAYNAKÇA

  • Behrens Abouseif, D. (1998). “Qâytbây’s Foundation in Medina, The Madrasah, The Ribât and The Dashishah”. Mamluk Studies Review, 2, 61-71.
  • el-’Uleymî, el-Hanbelî, M. (1973). el-Ünsü’l-Celîl bi-Târîhi’l-Kudsi ve’l-Halîl 2. Amman: Mektebetü’l-Muhtesib.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2020). “Halilürrahman Vakfı’nın 18. Yüzyıl Başında Mali Durumu”. Tarih Dergisi, 72 (2), 77-114.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2021). Osmanlılaşma ve Yerel Ağlar Arasında Kudüs’te Vakıf, Toplum ve Devlet (1703–1831). İstanbul: Libra Kitap.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2022). “AlSimāt alKhalīl (the Table of Abraham) in Hebron During the Ottoman Period”. Endowment Studies, 1 (2).
  • Evliyâ Çelebi (1935). Seyahatnâme (Cilt 9, 1671-72). İstanbul: Devlet Matbaası.
  • Güler, Mustafa (2011). Osmanlı Devleti’nde Haremeyn Vakıfları (16. ve 17. yüzyıllar). İstanbul: Çamlıca Yayınları.
  • Güler, Mustafa (2016). “The Role of The Ottoman Waqfs in The Solution of The Issue of Hebron With a Favor of Muslims”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 2 (2), 27-35.
  • St. Laurent, Beatrice & Riedlmayer, András (1993). “Restorations of Jerusalem and the Dome of the Rock and Their Political Significance, 1537-1928”. Muqarnas, 10, 76-84.
  • Uluçam, Abdüsselam (1997). “Haremü’l-Halîl”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 15, 308. İstanbul: TDV Yayınları.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Eroğlu Memiş, Şerife. “Halil İbrahim Sofrası”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 681-684. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.