İçeriğe geç
TA · TARİH3 dk okuma · s. 985–986

Kudüs Surresi

İNG

Surre of Jerusalem

ALM

Surre-Prozession nach Jerusalem

FRA

Procession de Surre à Jerusalem

ARA

الصرّة السلطانيّة (الروميّة) لأهالي القدس الشريف

YAZAR

Mesut ENGİN

ORCID 0000-0002-4240-9459

KİTAPTA

s. 985–986

Atıf al

Arapçadaki صرر kelimesinden türemiş olan “surre” sözcüğü, “kese, para kesesi, içine akçe ve dinar konulan çıkın” anlamına gelmektedir (el-Ahterî, 1916: 578; Sami, 1899: 826). Surre terim olarak, Abbâsî döneminden itibaren İslam coğrafyasında yaşayan Müslümanların genellikle mevsiminde Mekke, Medine ve Kudüs ahalisine gönderdiği mal ve paralar için kullanılan tabirdir (Pakalın, 1993: 280; Sami, 1899: 826). Bazı kaynaklarda ise surre, “Kutsal topraklarda yaşayanlara halife hazretleri tarafından hediye ve bağış olarak gönderilen para ve diğer eşya” (Ali Seydi, 1909: 624) için kullanılmıştır.

Surreler, Haremeyn’e ve Kudüs’e çeşitli kutlama ve merasimlerle gönderilirdi. Bu kutlama ve merasimler Abbâsîler dönemine kadar götürülse de asıl önemli ve şaşaalı merasimler, lar zamanında saraydan gönderilen surre alayları için yapılmıştır (Buzpınar, 2009: 568). Osmanlı Devleti’nde surrelerin geçmişi, Yıldırım Bayezid (1360-1403) ve oğlu I. Mehmed’e (Çelebi) (1386-1421) dayandırılır. Bu dönemden sonra da padişahlar aksatmadan ve özellikle kendi şahsî mallarından Haremeyn’e ve Kudüs’e surre yollamışlardır (Uzunçarşılı, 1985: 25-26). Kudüs surresi şu güzergâh takip edilerek ilgililere ulaştırılırdı: “Üsküdar, Hereke, İzmit, Söğüt, Eskişehir, Seyitgazi, Bolvadin, Akşehir, Ilgın, Konya, Ulukışla, Adana, İskenderun, Şam ve Kudüs.” (Atalar, 1999: 131).

Osmanlı Arşiv belgeleri incelendiğinde, 16. yüzyılın sonlarında ve 17. yüzyılda farklı padişahlar zamanında Kudüs’e gönderilen surreler şunlardır: 993-996/1585-1588 tarihlerinde (III. Murad zamanında 1574-1595) çeşitli hizmetlerde çalışanlara ve medreseye müderris tayini için 883 sikke altın, yine aynı tarihlerde Kudüs ahalisi için 238 kuruştan oluşan 11 adet kese surre, (BOA, TSMA.e 347-347/1), 1010/1601 tarihinde III. Mehmed (1595-1603) zamanında 2048 sikke hasenenin, Kudüs’te cuma günü Mescid-i Aksâ’da Kur’ân okuyanlar, vakıf vergilerini toplayanlar, Sahratullah’ta Kanunî Sultan Süleyman’ın ruhuna Kur’ân okuyanlar, Kudüs civarında oturanlar ve Kudüs’ün değişik mahallelerinde oturan cemaatler arasında adaletli bir şekilde pay edilmesi istenmiştir. Aynı amaçla I. Ahmed (1603-1617) zamanında 1012/1603, 1013/1604, 1018/1609, 1020/1611 ve 1026/1617 tarihlerinde, II. Osman (1618-1622) zamanında 1027/1618, 1029/1619-1620, 1030/ 1620-1621’de, (BOA, TSMA.,d. 1187), I. Mustafa’nın ikinci döneminde (1622-1623) (BOA, TSMA, TSMK., E.H. 3071), IV. Mehmed (1648-1687) zamanında 1061/1650’de, Kudüs halkı için (BOA, TSMA.d, 1159) çeşitli paralar ve hediyeler Kudüs surresine dahil edilmiştir.

18. yüzyılda Kudüs’e gönderilen surreler de yine halka, toplumun ileri gelenlerine, görevlilere, şeriflere ve ulemâya dağıtılırdı. 1214 (1799-1800) yılında Kudüs’e gönderilen surreye bakıldığında surrenin muhtevası ve gönderildiği kişilerin şunlar olduğu görülmektedir: Harem şeyhleri, Mescid-i Aksâ hatipleri, Aksa, Sahratullah ve Muaviye camilerinin imamları, müfessirler, Kubbetü’s-Sahre hizmetçileri, Mescid-i Aksâ hizmetçileri, Mescid-i Aksâ müezzinleri, Mescid-i Aksâ kapıcıları, Harem kurrâsı, Mescid-i Aksâ Cuma kurrâsı ve vakıf tahsildârlarına değişik meblağlarda para (BOA, EV. HMK. SR. D., 3064). Bunun yanında, giden her surre ile Kudüs harem şeyhine giydirilmek üzere çeşitli hil’atler de gönderilmiştir (Esad Efendi, 1979: 38).

19. yüzyılda kara yolu ve deniz yoluyla Kudüs’e gönderilen surreler aracılığıyla harem hatiplerine, imamlara, muhaddis, Kur’ân ve fıkıh ilmi verenlere, medreselerde alan ve medrese civarında oturanlara, medreselerde eğitim alan a, Halilü’r-Rahman mescidi personeline para bağışında bulunulmuştur (BOA, EV. HMK. SR.d., 3064).

19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılda her ne kadar demiryolu ile de gönderilmeye çalışılsa da gerek Osmanlı Devleti’nin ve gerekse Hicaz ve Kudüs bölgesinin içerisinde bulunduğu siyasi durum nedeniyle eskisi gibi surre gönderimi yapılamamıştır. Osmanlı Devleti’nin yıkılmasının ardından da Anadolu’dan mezkûr bölgelere surre gönderilememiştir. Bununla birlikte yukarıdaki bilgilerden de anlaşılacağı üzere surre, 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar kutsal şehirlerden biri olarak kabul edilen Kudüs’e de öncelik verilerek gönderilmiştir. Çeşitli vakıflar aracılığıyla gönderilen bu surreler ile şehrin varsa bir sorunu çözüme kavuşturulmuş, kutsal mekânlara hizmet eden hemen hemen herkese ve şehirde bulunan fakir halk başta olmak üzere diğer ahaliye maddi anlamda önemli bir destek sağlanmıştır.

KAYNAKÇA

  • Ali Seydi (1909). Resimli Kamus-ı Osmanî 2. İstanbul: Matbaa ve Kütüphane-i Cihan.
  • Atalar, Münir (1999). Osmanlı Devleti’nde Surre-i Hümâyûn ve Surre Alayları. Ankara: DİB Yayınları.
  • BOA, Evkaf-ı Haremeyn Mukataası Surre Defterleri, (EV. HMK. SR. d), 3064.
  • BOA, TSMA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Surre Defterleri, (TSMA.d), 1187.
  • BOA, TSMA, Topkapı Sarayı Müzesi Arşivi, Surre Evrakları, (TSMA.e), 347 ve 347/1.
  • BOA, TSMA, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi, Emanetler Hazinesi, (TSMK., E.H.), 3071.
  • Buzpınar, Ş. Tufan (2009). “Surre”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 37, 567-569.
  • el-Ahteri, Mustafa ibn Şamseddin el-Karahisari (1916). Ahteri-i Kebir I. İstanbul: Matbaa-i Amire.
  • Esad Efendi (1979). Teşrifât-ı Kadîme. Tercüman 1001 Temel Eser 132. İstanbul: Kervan Yayınevi.
  • Pakalın, Mehmet Zeki (1993). Osmanlı Tarihi Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü 3. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
  • Sami, Şemseddin (1899). Kamus-i Türkî. İstanbul: Der Sa’adet İkdam Matbaası.
  • Uzunçarşılı, İsmail Hakkı (1985). Osmanlı Döneminde Mekke ve Medine Emirleri. Basra: Basra Üniversitesi Arap Körfezi Çalışmaları Merkezi Yayınları.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Engin, Mesut. “Kudüs Suresi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 985-986. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.