Danişi Ali Dede
İNG
Dânişî Ali Dede
ALM
Jerusalem Mevlevi Lodge Scheich Dânişî Ali Dede
FRA
Dânichî Ali Dede
ARA
دانشي على ددە
Doğum tarihi hakkında net bilgi vermeyen kaynaklara göre Dânişî Ali Dede (ö.1095/1683-84), İstanbul doğumludur (Ekinci, 2017: 224; Ekinci, 2018: 1600; Erdem, 2013: 78; Genç, 2018: 114; Odunkıran, 2020: 1928). Asıl adı Ali olan ve şiirlerinde Dânişî mahlasını kullanan Dânişî Ali Dede, ’ya birçok âlim yetiştirmiş olan Nevâlî-zâdeler ailesinden Nevâlî-zâde Ataullah Atayî Efendi’nin (ö. 1027/1617-18) torunudur. Kimi tezkirelerde mahlası “Dâniş” şeklinde de belirtilmiştir (Güler, 2023: 11-12). Medrese tahsilinden sonra bir müddet müderrislik de yapan Dânişî Ali Dede, h.1058/m.1648-49 senesinde (Zorlu, 2003: 309) Galata Mevlevîhânesi şeyhi Âdem Dede’ye (ö.1653) intisâb ederek Mevlevîlik yoluna girmiştir (Odunkıran, 2020: 1928).
H.1068/m.1657-58 senesinde (Zorlu, 2003: 311) Konya’daki âsitânede uzlete çekilen Dânişî Ali Dede, 9-10 senelik uzleti sonrasında Konya âsitânesi şeyhi Abdülhalîm Çelebi (ö.1679-1680) zamanında, h.1077/m.1666-67 senesinde (Zorlu, 2003: 314) Lefkoşa’daki Mevlevî hânkâhına vazifelendirilmiştir. Dânişî Ali Dede, oradaki şeyhliği esnasında Lefkoşa’nın havasının ve suyunun mizacına uygun olmadığını gerekçe göstererek Konya âsitânesine başvurarak Kudüs’e vazifelendirilmesini talep etmiştir. 10-11 yıllık Lefkoşa şeyhliği vazifesinden sonra Abdülhalîm Çelebi’nin müsaadesiyle h.1087/m.1676-77 senesinde (Zorlu, 2003: 315) Kudüs hânkâhına şeyh olarak vazifelendirilen Dânişî Ali Dede, vefâtına kadar Kudüs’te Mevlevîlik neşvesini yaymaya devam etmiştir.
Kudüs’te bulunduğu 7-8 yıllık süreç içinde tek bir dervişin geçimini dahi sağlayamayacak kadar az miktarda vakıf gelirine sahip olan Kudüs Mevlevîhânesinin vakıflarını artırmıştır. Kaynaklar, onun bu başarısını ilmiyle âmil bir şahsiyet olması yanında şairliği ve hoş sohbet bir kişiliğe sahip oluşu sayesinde, Kudüs’teki kalemiye ve ilmiye sınıfının üst düzey isimlerinin teveccühünü kazanmasına bağlamaktadırlar (Odunkıran, 2020: 1929)1.
Dânişî Ali Dede 90 yaşını geçmiş bir hâlde (Genç, 2018: 115) h.1095/m.1683-84 senesinde Kudüs’te vefât etmiştir. Kabri, Kudüs Mevlevîhânesi’nin diğer şeyhlerinden Hasan Dede ve Ali Dede’nin de kabirlerinin bulunduğu türbededir (Küçük, 2007: 322).
Esrâr Dede (ö.1211/1796-97), Mevlevî şairleri içine alan Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye adlı eserinde Hoca Süleyman Neş’et Efendi’nin (ö.1222/1807) evinde Dânişî Ali Dede’nin tilmizlerinden birinin getirmiş olduğu ve Dânişî Ali Dede’nin kendi el yazısıyla yazılmış olan divan nüshasını mütalaa etmiştir. İçerisinde için yazılmış naatler, düvâzdehler, yirmiden fazla terkîb-i bend, müseddes ve muhammes ile münakkah (boş, anlamsız ve doldurma tarafı olmayan, haşivsiz söz), dervişâne ve Mevleviyâne birçok şiirin mevcudiyetinden bahsederek tezkiresine bu şiirlerden muhtelif örnekler almıştır (Genç, 2018: 115). Nitekim divanın Muhammed İkbâl Güler (2023) tarafından yapılan neşrinde, Esrâr Dede’nin tezkiresinde işaret ettiği üzere, Dânişî Ali Dede tarafından yazılmış 12 naat, 2 düvâzdeh, 10 terkib-i bend, 17 müseddes/tesdis, 8 muhammes/tahmis ve 387 gazel tespit edilmiştir.
Dânişî Ali Dede’nin Kudüs’te görevlendirilmek için hususi bir talepte bulunmuş olması, Kudüs Mevlevîhânesi’nin gelirlerini artırmak için ciddi bir motivasyonla gayret göstermiş olması ve nihayet kabrinin de Kudüs’te bulunması; Kudüs’ün bir Osmanlı aydını ve şairi için ne kadar önemli bir değer ifade ettiğini göstermesi bakımından dikkate şâyândır.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Kadılar; Kudüs Alimleri (Osmanlı Devri); Kudüs Medreseleri
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Ekinci, Ramazan (hz.) (2017). Hâfız Hüseyin Ayvansarayî-Vefeyât-ı Ayvansarayî. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
- Ekinci, Ramazan (hz.) (2018). Şeyhî Mehmed Efendi-Vekâyi‘u’l-Fuzalâ II. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
- Erdem, Sadık (hz.) (2013). Tezkire-i Şuarâ-i Yümnî (İnceleme-Tenkidli Metin-İndeksli Tıpkıbasım). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Genç, İlhan (hz.) (2018). Esrâr Dede-Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
- Güler, Muhammed İkbâl (2023). Dânişî Ali Dede Dîvânı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
- Küçük, Sezai (2007). Mevleviliğin Son Yüzyılı. İstanbul: Vefa Yayınları.
- Odunkıran, Fatih (2020). Mevlevî Tezkiresi: Sefîne-i Nefîse-i Mevleviyân (İnceleme-Metin) [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Zorlu, Cem (hz.) (2003). Sahîh Ahmed Dede-Mecmûatü’t-Tevârîhi’l-Mevleviyye-Mevlevîlerin Tarihi. İstanbul: İnsan Yayınları.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Abdulkadiroğlu, Abdulkerim (hz.) (1985). İsmail Belîğ-Nuhbetü’l-Âsâr li-Zeyli Zübdeti’l-Eşâr. Ankara: Gazi Üniversitesi Yayınları.
- Bilge, Muallim Kilisli Rifat & İbnülemin Mahmud Kemal İnal (hz.) (1951). Bağdatlı İsmail Paşa-Hadiyyat Al-ʿÂrifîn, Asmâʾal-Muʾallifîn va Âsâr al-Musannifîn, I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
- Çapan, Pervin (hz.) (2005). Mustafa Safâyî Efendi-Tezkire-i Safâyî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
- Duru, Necip Fazıl (2000). Mevleviyane Şiir Güldestesi. İstanbul: Perşembe Kitapları.
- Ergun, Sadeddin Nüzhet (1936). Türk Şairleri, III. İstanbul: Bozkurt Basımevi.
- Güler, Muhammed İkbâl (2023). Dânişî Ali Dede Dîvânı. İstanbul: Kitabevi Yayınları.
- Kuş, Ahmet (2012). “Kudüs Mevlevîhanesi”. Merhaba Akademik Sayfalar, 12 (32), 505-509.
- Odabaşı, Mihrican (2009). Tuhfe-i Nâilî Metin ve Muhteva 1. Cilt S.234-467 [Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi]. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Saraç, Yekta (hz.) (2016). Bursalı Mehmed Tahir-Osmanlı Müellifleri. Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
- Tütüncü, Mehmet (2006). “Kudüs Mevlevîhânesi Tarihi ve Mimarisi”. Uluslararası Düşünce ve Sanatta Mevlânâ Sempozyum Bildirileri Çanakkale 25-28 Mayıs, Konya: Rumi Yayınları.
- Yaltkaya, Şerefettin & Bilge, Muallim Kilisli Rifat (hz.) (1945). Bağdatlı İsmail Paşa-Keşf-el-Zunun zeyli - Îzâh al-Maknûn fî al-Zayli ʿalâ kaşf al-Zunûn ʿan Asâmî al-Kutubi va’l Funûn, I. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi.
- Yılmaz, Kâşif (hz.) (2019). Güftî-Teşrîfâtu’ş-Şu‘arâ. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Güler, Muhammed İkbal. “Danişi Ali Dede”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 326-328. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.