İçeriğe geç
TA · TARİH3 dk okuma · s. 1451–1453

Tenkiziyye Medresesi

İNG

Tankiziyya Madrasa

ALM

Tankiziyya-Medrese

FRA

al-Madrasa al-Tankiziyya

ARA

المدرسة التنكزية

YAZAR

Şerife EROĞLU MEMİŞ

ORCID 0000-0003-2880-8602

KİTAPTA

s. 1451–1453

Atıf al

ler Dönemi’nin önemli yöneticilerinden olan Emîr Seyfeddin Ebû Saîd Tenkîz, Hicri 712-740 (Miladi 1312-1340) yılları arasında Suriye valiliği yapmış ve bu görevi sırasında Kudüs’e birçok kez ziyarette bulunmuştur. Tenkîz, Kudüs’e en fazla mimari eser kazandıran isimlerden biri olarak dönemin siyasi ve dini merkezi olan çevresinde kapsamlı bir imar faaliyeti yürütmüştür. Bu çerçevede Sultan el-Melik en-Nâsır Muhammed adına inşa ettirdiği Sûk al-Kattânîn (Pamukçular Çarşısı), Kudüs’teki en büyük ticari yapılardan biri olma niteliğini taşımaktadır. Harem-i Şerif’in batı cephesinde Tarîk el-Vâd ile Bab al-Kattânîn arasında yer alan bu çarşı, Sultan Nâsır Muhammed tarafından yeniden inşa edilen ve aynı adı taşıyan kapıya açılmaktadır (Burgoyne, 1987: 277). Burgoyne’a göre hem Bab al-Kattânîn Kapısı hem de çarşının kendisi, eski yapılar ve özellikle Haçlı dönemine ait bir çarşı üzerine inşa edilmiştir. Doğu-batı doğrultusunda yaklaşık 95 metre uzunluğundaki bu çarşı, Memlük döneminin kentsel dokusuna önemli bir katkı sunmuştur (Burgoyne, 1987: 273-279; el-Uleymi, 1999: 78).

Çarşının iki ucunda konumlanmış iki önemli hamam da bu yapılar kompleksinin bir parçasıdır. Doğu ucunda yer alan Hamam el-Şifâ ve batı ucundaki Hamam el-‘Ayn, günümüze ulaşan kitabelere sahip olmamakla birlikte halk arasında farklı adlarla anılmışlardır. Hamam el-‘Ayn, döneminde “Yeni Hamam” veya kurucusunun adına izafeten “Tankîz Hamamı” olarak bilinmiş; Hamam el-Şifâ ise Aşure Hamamı olarak adlandırılmıştır. Rivayete göre Muharrem ayının onuncu günü Zemzem suyunun taşarak bu hamamın suyuna karıştığı inancı nedeniyle “şifa” vasfı kazanmış ve bu nedenle cilt hastalıklarına iyi geldiği düşünülmüştür (Canaan, 1929: 66).

1329 yılında inşa edilen Tenkiziyye Medresesi, Harem-i Şerif’e bitişik konumu ve iki ana giriş kapısıyla Memlük döneminin en önemli dini ve ilmi yapılarından biri olmuştur. Medrese, yalnızca bir kurumu değil aynı zamanda bir vakıf yapısı olarak geniş bir sosyo-ekonomik işlev üstlenmiştir (Al-Ju’behka, 1996). Harem-i Şerif’in batı duvarına bitişik, Silsile Kapısı’na komşu bir konumda yer almakta olup, mimari ihtişamı ve vakıf sistemiyle dönemin en seçkin ilim merkezlerinden biri hâline gelmiştir (Tanman & Çobanoğlu, 2000: 519-528; Tomar, 2002: 334). Anıtsal ana girişi Silsile Kapısı içindedir. Memlük mimarisinin karakteristik özelliklerini yansıtan medrese iki katlıdır. Zemin katında medrese, dârü’l-hadîs, mescit, kütüphane ve çeşitli görevli odaları yer almaktadır. Dönemin alimleri, özellikle Hanefî fakihlerin burada ders verdiği ve ikamet ettiği bilinmektedir. Üst katta ise bir Sufi hangâhı, mescit ve on bir hücre bulunmaktadır. Bu üst kat, Sufilerin barınma ve mekânı olarak düzenlenmiştir. Toplam 22 odası olan bu yapı, Memlük döneminde kadı ve naipler için bir eğitim ve yargı merkezi olarak işlev görmüştür (VGMA, 601-1: 55/63). Nitekim Memlük sultanlarından Berkuk’un oğlu Sultan Farac, Kudüs’e ziyareti sırasında bu medresede ağırlanmıştır.

Memlük döneminde Kubbetü’l-Yûsuf şer’i mahkeme işlevi üstlenmişken döneminde Babü’s-Silsile civarındaki Tenkiziyye Medresesi bu görevi devralmıştır. Ancak 1915 yılında alınan bir kararla medresenin bir vakıf mülkü olduğu, dolayısıyla akar ve hayratının asli işlevine dönmesi gerektiği belirtilmiş; bu doğrultuda Şer’i Mahkeme’nin binayı tahliye etmesi istenmiştir. Ancak savaş koşullarında yeni bir bina bulunamaması nedeniyle Şeyhülislâmlık makamından sağlanan kira bedeli karşılığında mahkeme bu binada kiracı olarak kalmaya devam etmiştir (Eroğlu Memiş, 2020: 64-82). Ürdün yönetimi döneminde ise bu işlev Harem-i Şerif dışına taşınmış ve yeni mahkeme binası Salahaddin Caddesi’ne inşa edilmiştir.

Tenkiziyye Medresesi, Harem-i Şerif’e olan fizikî yakınlığı ve tarihî vakıf hüviyeti nedeniyle İngiliz yönetimi1 süresince de çeşitli şekillerde kullanılmıştır. Yüksek İslam Meclisi Başkanı Hâc Emîn el-Hüseynî’2nin burada bir süre ikamet ettiği bilinmektedir. Daha sonra medrese, İslam fıkhı eğitimi verilen bir kuruma dönüştürülmüştür. Ancak 1968 yılında yönetimi, sınır güvenliği gerekçesiyle binayı polis karakoluna çevirmiştir. Günümüzde de bu işlevi sürmekte olan Tenkiziyye Medresesi’nin alt ve üst katlarında iki ayrı sinagog inşa edilmiştir. Abdurrahman el-Mağribî’ye göre bu gelişme, Kudüs’ün Yahudileştirilmesi3 politikasının bir parçasıdır ve nihai hedef, yapının Noor Yerushalayim adlı büyük bir sinagoga dönüştürülmesidir (el-Mağribî, 2012: 527-528).

DİPNOTLAR

  1. 1.Bkz. Britanya Mandası; İngiliz İşgali
  2. 2.Ayrıca bkz. Emîn el-Hüseynî ve İslam Dünyası
  3. 3.Ayrıca bkz. Mescid-i Aksâ’nın Yahudileştirilmesi

KAYNAKÇA

  • Al-Ju’beh, N. (1996). “Islamic Architecture in Jerusalem: A Typological and Historical Overview”. S. Tamari (Ed.), Jerusalem 1948: The Arab Neighbourhoods and Their Fate in The War (s. 145-170). Beirut: Institute for Palestine Studies.
  • Burgoyne, Michael Hamilton (1987). Mamluk Jerusalem: An Architectural Study. Jerusalem: The British School of Archaeology.
  • Canaan, Tawfiq (1929). “Water and ‘The Water of Life’ in Palestinian Superstition”. Journal of the Palestine Oriental Society, 9 (1), 57-69.
  • el-Mağribi, A. (2012). “Târîh el-Medrese el-Tenkiziyye fî el-Kuds”. Mecelletu’l-Câmi’atu’l-İslâmiyye li’l-Buhûsi’l-İnsâniyye, 20 (2), 481-528.
  • el-’Uleymî el-Hanbelî, Muciriddin (1999). el-Ünsü’l-Celîl bi-Târîhi’l-Kudsi ve’l-Halîl 2. Amman: Mektebetü’l-Muhtesib.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2020). “Kudüs’te Bir Tenkiziyye Medresesi: Osmanlı Tatbikinde Hayrî Bir Vakıf Eserin Akara Tebdîli Mümkün Müdür?” Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 6 (10), 64-82.
  • Tanman, Mehmet Baha & Çobanoğlu, Ahmet Vefa (2001). “Osmanlı Döneminde Kudüs: Kent Dokusu, Mimarlık ve Çini Sanatına İlişkin Bir Araştırmanın İlk Sonuçları”. Ortadoğu’da Osmanlı Dönemi Kültür İzleri Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri (25-27 Ekim 2000, Hatay) (s. 519-528). Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
  • Tomar, Cengiz (2002). “Kudüs (Memlükler Dönemi)”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 26, 334-336. İstanbul: TDV Yayınları.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Grabar, Oleg (Ed.) (2005). “A New İnscription from The Haram Al-Sharif in Jerusalem”. Jerusalem: Constructing the Study of Islamic Art, Volume IV (ss. 47-57). Hampshire: Ashgate Publishing Limited.
  • Evsen Aydın, Esra (2024). XVI. Yüzyıl Kudüs’ünde İlim Kurumları ve Ulema [Yayınlanmamış Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
  • Midilli, Muhammet Enes (2022). Al-‘Ulaymī’nin Kudüs tarihi: Memlûkler Döneminde Kudüs’te Âlimler ve Eğitim Kurumları [Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi.
  • Powers, David Stephan (1984). “Revenues of Public Waqfs in Sixteenth Century Jerusalem”. Archivum Ottomanicum, 9, 163-202.
  • Tibawi, Abdul Latif (1978). The Islamic Pious Foundations in Jerusalem. Denmark: Islamic Cultural Centre.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Eroğlu Memiş, Şerife. “Tenkiziyye Medresesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1451-1453. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.