Emîn el-Hüseynî ve İslam Dünyası
İNG
Amīn al-Ḥusaynī and Islamic World
ALM
Amin al-Husseini und die islamische Welt
FRA
Amin al-Husseinî et Le Monde Islamique
ARA
أمين الحسيني والعالَم الإسلامي
İslam coğrafyasının yetiştirdiği ilim ve mücadele adamlarından Emîn el-Hüseynî, davasının önemli liderlerinden biridir. Bu davayı başta Müslümanlar olmak üzere tüm dünyaya anlatmak için olağanüstü çabalar göstermiştir.
I. Dünya Savaşı döneminde ordusunda görev alan el-Hüseynî, savaş sonrası Kudüs’e dönmüş ve ilk olarak lerin desteğini alan Yahudilere karşı 1918-1919 yılları arasındaki halk ayaklanmalarına katılmıştır. 1920 yılında, Balfour Mektubu’na karşı çıktığı ve İngiliz araştırma heyetlerine karşı protesto gösterilerine bilfiil katıldığı için tutuklanmışsa da Şam’a geçerek faaliyetlerimi devam ettirmeyi başarmıştır (Mattar, 1998: 230). Suriye’nin bağımsızlık sürecinde Şam’da kalmış ve şartlar olgunlaşınca hemen Kudüs’e geri dönmüştür. Kudüs müftüsü olan abisi Kâmil el-Hüseynî 1921 yılında vefat etmiş ve başmüftülük görevine el-Hüseynî getirilmiştir. 1922 yılında el-Meclisü’l-İslâmî el-a‘lâ başkanlığına seçilmiş ve vakıf arazilerini değerlendirerek hayır kurumları, yetimhaneler ve şer‘î mahkemeler kurulmasına olanak sağlamıştır. Filistin lideri olarak anılması ise 1928-1929 yılları arasında halkın siyonist Yahudilere karşı ayaklanmasındaki rolüyle başlamıştır (el-Arîd, 1995; Mattar, 1998: 230). 1931 yılında Kudüs’te gerçekleşen Dünya İslâm Kongresi’nde Filistin’in bağımsızlığı ön planda tutulmuş ve başkan olarak el-Hüseynî seçilmiştir.
1930’lu yıllardan itibaren , yerleşme ve yayılma politikaları kapsamında yüksek meblağlar ödeyerek Kudüs ve etrafındaki bölgelerden araziler satın almaya hazırlanıyorlardı. Bu durumun farkında olan Emîn el-Hüseynî, emir bi’l-ma‘rûf cemiyetleri kurmuş ve Yahudilere toprak satılmaması1 konusunda bilinçlendirme çalışmalarını hızlandırmıştır (Ghannam, 2011: 73). Bu çalışmalarla Mescid-i Aksâ İslâm Üniversitesi’nin de açılabilmesi için İslam dünyasının farklı bölgelerinden yardımlar toplanmış ve bir kısmıyla araziler satın alınarak vakıf sistemi uygulanmıştır. Böylece arazilerin Yahudilere satılmasının önüne geçilmiştir. el-Lecnetü’l-Arabiyyetü’l-ulyâ li-Filistin konseyine başkanlık yaptığı dönemde ise Balfour planının kaldırılması ve Filistin’de Arap ve Yahudilerin birlikte yer alacağı bir hükümetin kurulması amaçlanmış ancak İngiltere’den gelen heyetin taksimi kabul edilecek gibi olmadığı için reddetmiştir (ed-Debbâğ, 1983: 400). Bu süreçte el-Meclisü’l-İslâmî el-a‘lâ başkanlığından alınması ve tutuklanma kararının çıkarılması sebebiyle Filistin’den ayrılmış ve Lübnan, Irak ve İran’a giderek faaliyetlerini devam ettirmiştir (el-Hüseynî, 2023: 449-450). Ayrıca Bulgaristan, Türkiye, ve İtalya’ya da gitmiş ve Filistin’in bağımsızlığı için destekleri arttırmıştır (Hopwood, 1995: 149; Aksoy, 2007: 104). Kahire’de kurulan el-Hey’etü’l-Arabiyyetü’l-ulyâ li-Filistin’e başkanlık ettiği dönemde ise Kudüs, Beyrut, Şam, Bağdat ve Pakistan’da çalışmaların yürütülmesi için ofisler kurmuştur. Daha sonra bu faaliyetlerin Asya, Afrika ve Avrupa’da desteklenmesi için temsilciliklerin kurulmasını da sağlamıştır. Bu süreçte özellikle BM’nin Filistin taksim planının engellenmesi için çaba sarf etmiştir (Elpeleg, 1999).
İsrail’in kuruluşunun ilan edilmesinden sonra ise ’de I. Filistin Halk Meclisi’ne başkanlık etmiş ve özellikle işgal edilen bölgeler için siyonistlerle mücadele etmek üzere Genel Filistin Hükümeti’ni kurmuştur (Ghannam, 2011: 89). Bu hükümet şartlardan dolayı merkez olarak Kahire’de kurulmuşsa da kısa süre sonra Mısır devleti tarafından engellenmiş ve el-Hüseynî, merkezî hükümeti Beyrut’a taşımıştır. Ayrıca Karaçi’de elliye yakın İslam devletinin katılımıyla gerçekleştirilen Dünya İslâm Kongresi’ne (1951) başkan seçilmiş ve Endonezya’da bağımsızlığını yeni ilan etmiş devletlerin bir araya geldiği Bandung Konferansı’na adına başkan olarak katılmıştır. 1962 yılında ise Bağdat’ta gerçekleştirilen Dünya İslâm Kongresi’ne başkanlık etmiş ve akabinde Mekke’de Râbıtatü’l-âlemi’l-İslâmî kuruluşuna üye olarak katılmıştır. Bütün bu faaliyetleri boyunca otuz yıl gibi uzun bir süre Kudüs’ten ayrı kalmışsa da 1967’de geri dönebilmiştir. 4 Temmuz 1974 tarihinde Beyrut’ta vefat eden Emîn el-Hüseynî, Filistin’de bulunabildiği dönemlerde bilfiil faaliyetleriyle, yasaklandığı dönemlerde ise çevre ülkelerin özellikle de Müslümanların desteklerini toplamak üzere mücadelesini sürekli devam ettirmiştir (Yiğit, 2019: 412). İşgalci İsrail’in hiçbir zaman birebir muhatap olarak kabul edilmemesini ifade etmiş ve her fırsatta Filistin topraklarının bölünmezliğini savunmuştur.
Görüldüğü gibi el-Hüseyni Filistin davası için ciddi mücadeleler vermiş, İslam âlemine bu davayı anlatmak için uğraşmıştır. Dünya İslam kongreleri başta olmak üzere İslam ülkelerinin ve topluluklarının oluşturduğu kuruluşlara da liderlik etmesi onun liderliğinin sadece Filistin ile sınırlı olmadığını göstermektedir.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Toprak Satma
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Aksoy, Tevfik (2007). “Kendisini Filistin’in Bağımsızlığına Adayan Kahraman: Emin el-Hüseynî (1897-1974)”. Eskiyeni, 5, 99-106.
- ed-Debbâğ, Mustafa Murâd (1983). Bilâdünâ Filistîn 10/2. Amman: Matbuatu Rabıtati’l-Câmiiyyin.
- el- Arîd, Velîd (1995). “Emîn el-Hüseynî”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 11, 116-117.
- el-Hüseynî, Hacı Emîn (2023). Kudüs’ten Beyrut’a: Hatıratım ve Mücadelem, çev.: Ömer Tellioğlu, İstanbul: Ketebe Yayınları.
- Elpeleg, Zvi (1999). Hacı Emin el-Hüseynî, çev. Dilek Şendil. İstanbul: İletişim Yayınları.
- Ghannam, Ahmad Fayad (2011). Filistin Sorunu ve Hacı Emin el-Hüseynî [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Hopwood, Derek (1995). “Amīn al-Ḥusaynī”. The Encyclopaedia of Islam Supplement, 2, 149-150.
- Mattar, Philip (1988). “The Mufti of Jerusalem and the Politics of Palestine”. Middle East Journal, 42 (2), 227-240.
- Yiğit, Ali Ata (2019). “Filistin Meselesinin Kronikleşmesi (1918-1948)”. Türk Dünyası Araştırmaları, 123 (243), 391-414.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Collins, Larry & Lapierre, Dominique (2021). Kudüs Ey Kudüs, çev.: Aydın Emeç. İstanbul: Kronik Kitap, 1973.
- el-Hüseynî, Hacı Emîn (1999). Müzekkirâtü’l-Hâc Muhammed Emîn el-Hüseynî, nşr.: Abdülkerîm el-Ömer. Dımaşk: Mektebetü’l-Esed.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Artuç, Gülizar. “Emîn el-Hüseynî ve İslam Dünyası”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 485-487. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.