İçeriğe geç
TA · TARİH4 dk okuma · s. 227–230

Belediyesizleştirme

İNG

Demunicipalism

ALM

Entkommunalisierung

FRA

Démunicipalisation

ARA

اقتلاع البلديّات من المدن والبلدات

YAZAR

Şerife EROĞLU MEMİŞ

ORCID 0000-0003-2880-8602

KİTAPTA

s. 227–230

Atıf al

hükümeti tarafından kentsel ve bayındırlık hizmetlerinin sistematik bir şekilde yürütülmesini sağlamak amacıyla 1863 yılında Kudüs’te belediye teşkilatı tesis edilmiştir. 1910’lu yıllar, Kudüs Belediyesi açısından modernleşme ve altyapı atılımlarının gerçekleştirildiği bir dönem olmuş; bu süreçte tramvay hattı, elektrikli aydınlatma, telefon şebekesi, su temini, etkin bir drenaj sistemi ve kentsel dönüşümü yönlendiren çeşitli düzenlemeler hayata geçirilmiştir (Avcı, 2004: 133-180; Lemire, 2022: 198).

1860’lı yılların sonlarından itibaren Kudüs’te mevcut konutlar artmış, sur içinde yeni yapılaşmalar ortaya çıkmış, kentin kuzeybatısında yeni gelenler için yabancı iskân bölgeleri teşekkül etmiş1, 1870’lerde için yapı kooperatifleri kurulmuş ve sur dışında yeni Arap mahalleleri oluşmuştur. Böylece kent surları işlevselliğini büyük ölçüde yitirmiş ve sur dışında nispeten kolay olduğundan, yasa dışı gasp alanlarının oluşumu2 hız kazanmıştır.

1882 yılında ’nin Mısır’ı işgali ve “aliyah” adı verilen ilk siyonist önemli gelişmelerdir. Bunlar hem İngiliz emperyal yayılmacılığının3 hem de siyonist hareketin yükselişinin temelini oluşturur (Schölch, 245). 11 Aralık 1917 tarihinde İngiltere, General Edmund Henry Hynman Allenby’nin öncülüğünde Kudüs’te Osmanlı hâkimiyetine son vermiştir. Daha sonra Albay Ronald Storrs Kudüs valisi olarak atanmış ve 1918 yılı başlarında “Kudüs Yanlısı Toplum” (Pro-Jerusalem Society) adıyla bir sivil inisiyatif oluşturulmuştur. Bu toplumun temel amacı, kentin korunması, tarihi, arkeolojik ve kamusal alanlarının ve kültürel yaşamının iyileştirilmesidir (Mazza, 2018: 403–422).

1920 yılında, “Şehir Planlama Komisyonu” (Town Planning Commission) kurulmuş ve Kudüs Yanlısı Toplum’un görevlerini devralmıştır. Komisyon, kentin sınırlarını belirleme, imar düzenlemeleri yapma ve sekiz yeni mahallenin planlanmasından sorumlu olmuş; ayrıca belediyeye sunulan tüm inşaat ruhsatı başvurularını inceleme yetkisini de elinde tutmuştur (Naili, 2018: 8). Aynı yılın başında Vali Storrs tarafından kamuoyuna bir nazım imar planı sunulmuştur. Bu planın temel hedeflerinden biri, Eski Şehir’in tarihi görünümünü ve atmosferini muhafaza etmekti. Bu doğrultuda, sonradan yapılan Eski Şehir’deki birçok yapı yıkılmış; belediyenin itirazlarına rağmen 1907 yılında inşa edilen Yafa Kapısı’ndaki saat kulesi de ortadan kaldırılmıştır (Naili, 2018: 8).

Bu dönemde uygulamaya konulan şehircilik projeleri, Kudüs’ü batıda baskın bir Yahudi /yerleşim alanına; doğuda ise Eski Şehir çevresinde Arap karakterinin öne çıktığı bir yapıya dönüştürmüştür. Eski Şehir’e yönelik hizmetler, kentin tarihî ve mimari mirasının korunmasını hedeflerken Yeni Şehir’e sunulan hizmetler ise Avrupa standartlarında modern bir kent yaratmayı amaçlamıştır. Bu yaklaşım, 1863’te kurulan Osmanlı belediyeciliğinin bütüncül ve kapsayıcı politikalarının tersine bir yönelimi temsil etmektedir. Naili ve Mazza, bu süreci “belediyesizleştirme” (demunicipalization) kavramı ile tanımlamışlardır (Naili, 2018: 8, 11). Naili, süreci detaylandırırken bu dönüşümün kentsel yönetişim ve planlama üzerinde önemli etkiler yarattığını; özellikle belediye otoritesinin gücünün kademeli olarak aşındığını ifade etmektedir (Eroğlu Memiş, 2020: 115–117).

Şehir Planlama Komisyonu tarafından hazırlanan nazım plan çerçevesinde ’teki anıtların restorasyonu da dâhil olmak üzere Kudüs’ün yeniden canlandırılması hedeflenmiştir (Ashbee, 1921: 1924). Bu kapsamda, Vali Ronald Storrs, hem Kubbetü’s-Sahre’nin hem de Mescid-i Aksâ’nın restorasyonu için bir proje geliştirilmesini sağlamak amacıyla dönemin önde gelen Osmanlı mimarlarından Mimar Kemalettin’i (1870–1927) Kudüs’e davet etmiştir (Yavuz, 1996: 149–165). Storrs’un kafasında eski şehrin tamamen modernleştirilmesi fikri vardı. On iki kişiden oluşan komisyon, 6 Eylül 1918’de ilk kez bir araya geldi. Bu toplantıda şehrin karakterine ve dini dokusuna uygun tüm konularda hükümete yardımcı olacak ve tavsiyelerde bulunacak bir konsey kurulması kararı alındı. Bu konseyin ilk toplantısının tutanaklarında belediyenin çalışmalarına müdahale edilmeyeceği ve belediyenin sorumluluklarının aynı kalacağını söylense de iki kurumun faaliyet alanları belediye aleyhine belirsiz hale geldi, çünkü son söz çoğunlukla valideydi (Mazza, 2018: 407).

Kudüs’te İngiliz yönetiminin bu ilk yıllarının bir “belediyesizleştirme” sürecine işaret ettiği görülmektedir. Kudüs’te 1860’larda kurulan belediye meclisi, bu dönemde sahip olduğu birçok işlevinden mahrum bırakıldı; şehrin yerel yönetimi ikincil bir role indirgenerek bedediyesizleştirme ile İngiliz mandasının tahakkümüne girmiş oldu.

İngiliz yönetiminde yapılan şehir planlaması müdahaleleri, Eski Şehir ile Yeni Şehir arasında kurulan mekânsal ve işlevsel ayrımın bir göstergesi olarak değerlendirilebilir. Komisyon, Eski Şehir’i Müslüman, , ve Ermeni olmak üzere dört dini bölge olarak düşünmüştür. Ancak bu yaklaşım, 20. yüzyıl başında gerçekleştirilen son Osmanlı nüfus sayımının ortaya koyduğu, dinsel ayrışmadan uzak ve demografik açıdan daha heterojen bir şehir yapısıyla çelişmektedir4 (Naili, 2018: 11). Dahası, Roberts’ın da savunduğu gibi, Eski Şehir’in ağırlıklı olarak Arap nüfusu, “şehrin dini mirasının pasif bekçileri” rolüne hapsedilmiş ve sonuç olarak “Kudüs’ün planlanması ve inşasında aktif olarak yer almaları ne beklendi ne de buna izin verildi.” Bu durum, şehrin modern gelişiminin merkezi bir unsuru olarak görülen Yahudilerin aktif rolüyle tezat oluşturuyordu. Yapılanlar Balfour Mektubu’nda Yahudilerle Araplara biçilen rollerin doğrudan bir yansımasıydı: Yahudilere açık ulusal ve siyasi haklar tanınırken, Filistinli Arapların yalnızca medeni ve dini hakları koruma altına alınmıştı. İşte bu noktada, Storrs’un yaklaşımının, Pro-Kudüs Cemiyeti’nin ve İngiltere’nin politikasının içsel çelişkisi açıkça ortaya çıkıyor: görünüşteki amaç tüm toplulukları gelecek planlamasına dahil etmek olsa da gerçekte Filistinli Arap nüfusu marjinalleştirilmişti (Roberts, 2013: 7-26). Belirgin bir siyonist yanlısı eğilim taşıyan İngiliz planlamasında5, Eski Şehir’in büyük ölçüde Filistinli Arap nüfusa ait olması ile Yeni Şehir’in siyonist egemenliğindeki yapılaşması arasında yapılan ayrım, mezhepsel bölünmeleri derinleştirdi ve Kudüs’ün doğusu ile batısı arasındaki günümüzdeki ayrılığın zeminini hazırladı.

KAYNAKÇA

  • Ashbee, C. R. (1921). Jerusalem 1918–20. London: Book on Demand Ltd.
  • Ashbee, C. R. (1924). Jerusalem 1920–22. London: Book on Demand Ltd.
  • Avcı, Yasemin (2004). Değişim Sürecinde Bir Osmanlı Kenti: Kudüs 1890-1914. Ankara: Phoenix.
  • Eroğlu Memiş, Şerife (2020). “Vakfın Ta‘Mir, Termîm Ve Bekâ-İ Aynı: Osmanlı’dan İngiliz Yönetimine Kudüs’te Vakıf Mülklerin İhyası Meselesi”. Archivum Ottomanicum, 37, 97–118.
  • Lemire; Vincent vd. (2022). Jerusalem: History af a Global City, çev.: Juliana Froggatt. California: University of California Press.
  • Mazza, R. (2018). “The Preservation And Safeguarding of the Amenities of the Holy City Without Favour or Prejudice to Race or Creed: The Pro-Jerusalem Society and Ronald Storrs, 1917–1926”. A. Dalachanis & V. Lemire (Ed.), Ordinary Jerusalem 1840–1940: Opening New Archives, Revisiting A Global City (s. 403–422). Leiden: Brill.
  • Naili, F. (2018). “The De-Municipalization of Urban Governance, Post Ottoman Political Space in Jerusalem”. Jerusalem Quarterly, 76, 8–13.
  • Schölch, A. (2000). “Jerusalem in the 19th Century (“1831-1917 AD)”. Kamil Jamil Asali (Ed.), Jerusalem in History. New York: Olive Branch Press.
  • Yavuz, Y. (1996). “The Restoration Project of the Masjid Al-Aqsa by Mimar Kemalettin (1922–1926)”. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 13, 149–165.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Büssow, J. (2011). Hamidian Palestine: Politics and Society in The District of Jerusalem, 1872–1908. Leiden: Brill.
  • Laurent, B. St. (2000). “The Dome of the Rock. Restorations and Significance 1540-1918”. S. Auld & R. Hillenbrand (Ed.), Ottoman Jerusalem. London: Altajir.
  • Laurent, B. St. & Riedlmayer, A. (1993). “Restorations of Jerusalem and the Dome of the Rock and Their Political Significance, 1537-1928”. Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 10, 76-84.
  • Nicholas E. R. 2013. “Dividing Jerusalem: British Urban Planning in the Holy City”. Journal of Palestine Studies, 42/4, 7-26.
  • Yazbak, Mahmoud (2018). “Comparing Ottoman Municipalities in Palestine: The Cases of Nablus, Haifa, and Nazareth, 1864–1914”. A. Dalachanis & V. Lemire (Ed.), Ordinary Jerusalem 1840–1940: Opening New Archives, Revisiting A Global City (s. 403–422). Leiden: Brill.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Eroğlu Memiş, Şerife. “Belediyesizleştirme”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 227-230. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.