Anahtar Heykelleri
İNG
Key Statues
ALM
Schlüsselskulpturen
FRA
Statues de la Clé de Retour
ARA
تماثيل مفتاح العودة
1948’de Nekbe (Büyük Felaket) olarak bilinen olayda yaklaşık 750 bin , gruplar tarafından zorla evlerinden ve topraklarından çıkarılmıştır1 (Fisk, 2018). in kolektif hafızasında derin izler bırakan bu olay, aynı zamanda sonraki yıllarda devam edecek bir mülksüzleştirme sürecinin de başlangıcı olmuştur (Uluslararası Af Örgütü, 2018). Bu felakette Filistinliler evlerini terk etmeye zorlandıklarında, yakında dönecekleri umuduyla evlerinin anahtarlarını da yanlarına almışlardır. Bugün dahi saklanan bu anahtarlar nesilden nesile aktarılmış, umudun ve kararlılığın sembolü haline gelmişlerdir. Süreç içinde Nekbe hiç bitmemiş, zorla yerinden etmeler devam etmiş ve anahtarlar da bu zulme eşlik etmiştir (Fisk, 2018).
Anahtarların “kutsal bir emanet” gibi korunması ve gelecek nesillere aktarılması, Filistinlilerin hukuki ve ahlaki taleplerinin sürekliliğini vurgulamaktadır. Bu durum, onların terk etmek zorunda bırakıldıkları evlerini fiziken yeniden bulacaklarına dair somut bir beklentiden ziyade, meşruiyetlerinin ve aidiyetlerinin simgesel bir teyidi niteliğindedir. Zira uzun yıllar boyunca işgal ve politikalarıyla dönüştürülen coğrafyada, orijinal evlerin fiziksel varlığını koruması pek mümkün değildir. Dolayısıyla anahtar, “geri dönüş” fikrinin metaforik bir taşıyıcısıdır2 (Tümkaya, 2021).
Filistinlilerin bir gün içinde mülteci konumuna düştükleri Nekbe’nin ardından yanlarında taşıdıkları anahtarlar, zamanla onları anlatan simgelere dönüşmüşlerdir. Onun için Beyrut’un Şatila Mülteci Kampı’nda bulunan “Anılar Müzesi” anahtarlara özel bir önem vermektedir. Ayrıca anahtarlar, Filistinliler için nereden geldiklerinin de bir hatırlatıcısıdır (Raydan, 2024). Böylece Filistinlilerle özdeşleşen anahtar, ve dayanışmanın ifadesi olarak hem ’de hem de dünyanın farklı ülkelerinde somut sanat eserlerine kaynaklık etmeye başlamıştır. Bunlar içinde anahtar heykelleri etkileri bakımından öne çıkmaktadır.
Filistinliler birçok yerde anahtar heykelleri sergilemektedirler. ’da bulunan Beytüllahim’deki Aida Mülteci Kampı girişinde, sembolik bir dönüş kapısı ve bunun üzerinde de dev bir anahtar bulunmaktadır (Vanderput, 2017). Aynı şekilde Ürdün Nehri yanında yer alan Eriha şehrinin girişinde de büyük bir anahtar heykeli bulunmaktadır. Üzerinde “We Will Return” yani “Biz döneceğiz” yazan heykel, anahtar sembolizmine uygun bir mesaj vermektedir (GZT, 2021).
Filistin dışındaki anahtar heykelleri içinde en meşhurlarından biri “Awda Key” olarak da adlandırılan Edinburgh’taki Filistin “dönüş anahtarı” heykelidir (Kirsty, 2021). Eser, için uluslararası hukukta güvence altına alınan geri dönüş hakkını sembolize etmektedir. Edinburgh Filistin Eylem Grubu, her ayın 24’ünde saat 18:15’te heykelin yanında bir Düşünce Toplantısı düzenlemektedir (Benvie, 2018). Yine Nekbe’nin 68. yılında Katar’ın başkenti Doha’da açılan Filistin anahtarı heykeli dünyanın en büyük anahtarı olarak kayıtlara geçmiştir. Uzunluğu 7,8 ve genişliği 2,8 metre olan, 2,7 ton ağırlığındaki heykelin büyüklüğü Guinness Rekorlar Kitabı tarafından da tescillenmiştir (Abdelrehim & Başer, 2016).
2018 yılında bir gösteri için geçici olarak sergilenen ve çok fazla ses getiren Hollanda’nın başkenti Amsterdam’daki anahtar heykeli de bahsedilmesi gereken eserlerden biridir. Hollanda Filistin Evi Vakfı tarafından gerçekleştirilen gösteride, bu anahtar heykeli sergilenmiş ve heykelin önünde düzenlenen törende Filistinlilerin dönüş hakkına dair mesajlar verilmiştir (Aşıran, 2018).
Anahtar sembolü ve dünyanın çeşitli yerlerine dikilen anahtar heykelleri, sanatın Filistin için küresel dayanışma aracı olarak gücünü göstermektedir. Filistinlilerin “geri dönüş” umudunu ve uluslararası desteği simgeleyen anahtar, aynı zamanda topraklarına sahip çıkma ve adalet arayışının evrensel bir ifadesidir. Bu heykeller, geçmişin acısını anmanın ötesinde, ni, kararlılığını ve insanlığın ortak vicdanına seslenme çabasını temsil etmektedir. Sanat aracılığıyla, dünyanın dört bir yanında insani değerler etrafında kenetlenme çağrısına dönüşmüştür.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Evlerin Yıkımı; Mülkiyet-1; Mülkiyet-2; Mülteciler
- 2.Bkz. Büyük Dönüş Yürüyüşü; Geri Dönüş Hakkı
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abdelrehim, Ahmed Youssef Elsayed & Başer, Hacer (2016). “Dünyanın En Büyük ‘Dönüş Anahtarı’ Doha’da Sergilendi”. AA. Erişim Tarihi: 24.03.2025, https://www.aa.com.tr/tr/kultur-sanat/dunyanin-en-buyuk-donus-anahtari-dohada-sergilendi/572892.
- Aşıran, Abdullah (2018). “Hollanda’da Filistinlilerin ‘Dönüş Anahtarı’ Anıtı Sergilendi”. AA. Erişim Tarihi: 27.03.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/hollandada-filistinlilerin-donus-anahtari-aniti-sergilendi/1352445.
- Benvie, J. (2018). “Reflections at the Awda Key”. Edinburgh Action 4 Palestine. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://edinburghaction4palestine.org/2018/12/07/reflections-at-the-awda-key/.
- Fisk, Robert (2018). “I Spoke to Palestinians Who Still Hold the Keys to Homes They Fled Decades Ago–Many are Still Determined to Return”. Independent. Erişim Tarihi: 16.09.2024, https://www.independent.co.uk/voices/palestine-keys-return-home-israel-palestinians-a8398341.html.
- GZT (2021). Şuşalıların Tapuları Filistinlilerin Anahtarları “Bir Gün Mutlaka Döneceğiz”. Erişim Tarihi: 27.03.2025, https://www.gzt.com/gercek-hayat/susalilarin-tapulari-filistinlilerin-anahtarlaribir-gun-mutlaka-donecegiz-3563956.
- Kirsty, L. G. (2021). “Finding Palestine Abroad”. East Jerusalem Diaries. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://eastjerusalemdiaries.com/2021/08/23/abroad/.
- Raydan, Rodayna (2024). “Our Unwavering Determination to Return One Day’: Displaced Palestinians Keep Hold of Keys to Gaza Homes Like Their Nakba Ancestors”. The New Arab. Erişim Tarihi: 16.09.2024, https://www.newarab.com/features/symbol-resistance-gazans-keep-hold-keys-homes.
- Tümkaya, Büşra (2021). “Düşmeyen Sancak; Anahtar ve İmgeler”. Net Yazı. Erişim Tarihi: 25.02.2022. https://www.netyazi.com/dusmeyen-sancak-anahtar-ve-imgeler-busra-tumkaya/.
- Uluslararası Af Örgütü (2018). Filistin: 70 Yıllık Yurtsuzluk. Erişim Tarihi: 01.06.2025, https://www.amnesty.org.tr/icerik/filistin-70-yillik-yurtsuzluk.
- Vanderput, Mark (2017). “Palestinians With Keys To Their Homes: Can They Ever Go Back?”. I LoveMuslims. Erişim Tarihi: 24.03.2025, https://ilovemuslims.net/2017/06/palestinians-with-keys-to-their-homes-can-they-ever-go-back/.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Al-Ali, Khalid (2009). A Child in Palestine, The Cartoons of Naji al-Ali With an Introduction by Joe Sacco. London: Verso Books.
- Mourad, Kenize (2023). Toprağımızın Kokusu: Filistin ve İsrail’in Sesleri, çev.: M. Nedim Demirbaş. İstanbul: Everest Yayınları.
- Shlaim, Avi (2018). Filistin Uğruna: 1948 Tarihini Yeniden Yazmak, çev.: Suna Gülfer Ihlamur-Öner. İstanbul: Küre Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Atabaş, Elif. “Anahtar Heykelleri”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 142-145. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.