İçeriğe geç
TK · TOPLUM VE KÜLTÜR2 dk okuma · s. 1288–1289

Sâmirîler

İNG

The Samaritans

ALM

Die Samaritaner

FRA

Samaritains

ARA

السامريون

YAZAR

Ahmet SEZER

ORCID 0000-0002-3349-5682

KİTAPTA

s. 1288–1289

Atıf al

Sâmirîler, eski ’in kuzey krallığı Samarya’da köken bulan ve zamanla Yahudilerden farklılaşan dini ve etnik bir topluluktur. Kendilerini “Gerçek ” olarak tanımlayan Sâmirîler, dinî kimliklerini Tevrat’ın ilk beş kitabına dayandırır ve Gerizim Dağı’nı kutsal merkez olarak kabul ederler. Sâmirîlerin kökeni ve Yahudilerden farklılaşmaları konusunda bazı yorumlar bulunmaktadır. Yahudi kaynakları, onları Asur sürgünleri sırasında bölgeye yerleştirilen yabancılar olarak tanımlamaktadır (2. Krallar 17), ancak Sâmirîler bu görüşü reddederek kendilerinin Hz. Ya‘kūb’un oğullarının doğrudan torunları olduğunu savunmaktadırlar (Hjelm, 2000: 15- 18).

MÖ 5. yüzyılda Kudüs merkezli tapınak kültünü eleştirerek gelişen Sâmirîlik, Gerizim Dağı’nda kurdukları kutsal alanla kimliklerini sağlamlaştırmıştır. Yahudi Tevratı’nda geçen Ebal Dağı ifadesi, Sâmirî Tevratı’nda Gerizim olarak geçmektedir. Bu vurgu, metinsel farklılıkların teolojik ve politik bir karşıtlık ekseninde geliştiğini göstermektedir (Anderson & Giles, 2012: 78; Langlois, 2019: 45- 50). Sâmirîler, kendi inançlarını ve kültürel değerlerini muhafaza etmeyi bir misyon olarak görmüş, bu çerçevede Gerizim Dağı’nı hem tarihî hem de teolojik bir direnç mekânı olarak kullanmıştır. Bu tutum, Yahudilikle olan ayrışmayı daha da derinleştirmiştir (Sezer, 2019: 7).

Sâmirîler, yalnızca Tevrat’ın ilk beş kitabını otorite kabul ederek Yahudi kutsal metinlerinin diğer bölümlerini (Nevi’im ve Ketuvim) reddetmektedir. Bu bağlamda, kutsal metinlerin otoritesi ve kıble yönelimi gibi temel inanç esaslarında Yahudilikten ayrılırlar (Montgomery, 1907: 43- 48; Pummer, 2016: 89- 92). Sâmirî tarihçi Ebu’l-Feth, Yahudilerle ayrılıklarını, Gerizim Dağı’nda kurulan topluluk çadırının (Ohel Moed) Şilo’ya taşınması olayına dayandırmaktadır. Ona göre, Gerizim Dağı’nda kalanlar doğru yolu, Şilo’ya geçenler ise yanlış yolu tercih etmiştir (Purvis, 1968: 67- 72).

Roma ve dönemlerinde baskılarla karşılaşan Sâmirîler, İslamiyet döneminde kısmen koruma altına alınmış, ancak Haçlı Seferleri ve sonraki dönemlerde toplulukları küçülmüştür (Kartveit, 2009: 105). Günümüzde Nablus yakınlarındaki Gerizim Dağı zirvesinde ve İsrail’in Holon kentinde yaşayan yaklaşık 860 kişilik bir Sâmirî topluluğu bulunmaktadır (Fırat, 2017).

Sâmirî leri ve ritüelleri eski İsrail uygulamalarını koruma iddiasını taşımaktadır. Örneğin, yalnızca Gerizim Dağı’nda kurban ibadeti sürdürülmektedir. Yahudi ibadet sisteminden farklı olarak, bayram tarihleri ve kıble yönelimi gibi ritüellerde önemli ayrışmalar mevcuttur (Anderson & Giles, 2005: 78; Langlois, 2019: 45- 50).

Sâmirî Tevratı, metinsel özellikleri ve Yahudi Tevratı’ndan ayrışan unsurlarıyla hem teolojik hem de tarihsel açıdan önemli bir metindir. Modern akademide, Sâmirî Tevratı’nın Kumran metinleriyle bağlantıları ve harmonizasyon içeren yapısı dikkat çekmektedir. Bu bağlamda, Gerizim Dağı referansı ve teolojik vurguların, Sâmirî kimliğinin şekillenmesinde merkezi bir rol oynadığı anlaşılmaktadır (Montgomery, 1907: 43- 48).

KAYNAKÇA

  • Anderson, Robert T. & Giles, Terry (2005). Tradition Kept: The Literature of the Samaritans. Peabody: Hendrickson Publishers.
  • Anderson, Robert T. & Giles, Terry (2012). The Samaritan Pentateuch: An Introduction to Its Origin, History, and Significance for Biblical Studies. Atlanta: Society of Biblical Literature.
  • Fırat, Esat (2017). “Gerizim Dağı’nın ‘Gizemli Halkı’ Samiriler”. AA. Erişim Tarihi: 05.05.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/gerizim-daginin-gizemli-halki-samiriler-/914746.
  • Hjelm, Ingrid (2000). The Samaritans and Early Judaism: A Literary Analysis. Sheffield: Sheffield Academic Press.
  • Kartveit, Magnar (2009). The Origin of the Samaritans. Leiden: Brill.
  • Langlois, Michael (2019). The Samaritan Pentateuch and the Dead Sea Scrolls. Leuven: Peeters.
  • Montgomery, James A. (1907). The Samaritans: The Earliest Jewish Sect. Philadelphia: John C. Winston Co.
  • Pummer, Reinhard (2016). The Samaritans: A Profile. Grand Rapids: William B. Eerdmans Publishing Company.
  • Purvis, James D. (1968). The Samaritan Pentateuch and the Origin of the Samaritan Sect. Cambridge: Harvard University Press.
  • Sezer, Ahmet (2019). Sâmirîler ve Sâmirilik [Yüksek Lisans Tezi]. Kahramanmaraş: Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Arslantaş, Nuh (2010). İslam Dünyasında Sâmirîler- Osmanlı Dönemine Kadar. İstanbul: İz Yayıncılık.
  • Bağır, Muhammet Ali (2018). “Günümüz Sâmirîlerinde Dinî Hayata Dair Bazı Uygulamalar”. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 20 (3), 151-181.
  • Salihoğlu, Mahmut (2009). “Sâmirîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 36, 79-81.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Sezer, Ahmet. “Sâmirîler”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1288-1289. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.