İçeriğe geç
İL · İLAHİYAT4 dk okuma · s. 1129–1131

Mescid-i Aksâ (Namaz)

İNG

Masjid Al-Aqsa (Prayer)

ALM

Masjid Al-Aqsa (Gebet)

FRA

Masjid Al-Aqsâ (Prière)

ARA

(المسجد الأقصى (الصلاة

YAZAR

Abdullah M. ÖMER

ORCID 0000-0002-9891-9992

KİTAPTA

s. 1129–1131

Atıf al

Cuma ve cemaat ları, halkın toplandığı Mescid-i Aksâ’ya gösterdiği büyük ilginin en belirgin şekilde görüldüğü dini vesilelerden sayılmaktadır. Zira Mescid-i Aksâ, Kudüs halkı nezdinde kutsal şehrin “ulu camisi” (merkez camisi) konumundadır. Yaklaşık 144 dönümlük bir alanı kaplar ve ’in en geniş mescidi olma sıfatını taşır. Ayrıca dini statü itibarıyla İslam’da ve Mescid-i Nebevi’den sonra üçüncü sırada yer alır. Onun için Hz. Ömer’in fethinden beri, her yıl yüz binlerce Müslüman, etmek ve kulluk vazifelerini yerine getirmek için burayı ziyaret etmektedir.

Tarih boyunca el-Aksâ Mescidi’nde cuma hutbesi ve namazı ile vakit namazları farklı bir şekilde icra edilmesiyle dikkat çekmiştir. Zira burada kılınan vakit namazları ler döneminden başlayarak ler ve döneminin sonlarına kadar, dört mezhep için ayrı ayrı eda edilmekteydi. Yani beş vakit namaz, mescidin farklı bölümlerinde ardışık olarak kılınırdı. Buna göre, önce Mâlikîlerin namazı el-Aksâ Mescidi’nin güneybatısında yer alan Meğâribe Camii’nde, ardından Şafiîlerin namazı Kıble Camii’nde, sonra Hanefîlerin namazı Kubbetü’s-Sahre’de ve son olarak da Hanbelîlerin namazı el-Aksâ Mescidi’nin batısındaki el-Eşrefiyye Medresesi Camii’nde eda edilirdi (el-Uleymî, 1999: 38-39). Ancak cuma hutbesi söz konusu olunca tüm ümmetin bir araya gelmesi sağlanırdı. Cuma hutbesi Mescid-i Aksâ’nın el-Mescidü’l-Kıbelî içinde bulunan ana minberinden, tek bir hutbe olarak okunurdu. Bu minber, Haçlı işgali sırasında Halep’te inşa edilen ’nin minberi olup Selâhaddîn-i Eyyûbî tarafından 1187 yılında Mescid-i Aksâ’nın kurtarılmasının ardından buraya yerleştirilmiştir1 (Ömer vd., 2010: 132-134). Müslümanlar, hutbenin Mescid-i Aksâ’nın tüm bölümlerine ulaşmasını sağlamak için “mübelliğler” geleneğine başvururlardı. Hatip bir cümle söyler, arkada bulunan bir kişi bu cümleyi tekrarlar, mescidin her köşesinde bulunan diğer mübelliğler de aynı şekilde aktararak hutbenin mescidin tüm avlularında ve ibadet alanlarında bulunan cemaate ulaşmasını sağlarlardı. Namazlar ise daha sonra dört mezhebe göre sırayla kılınırdı.

Ancak Osmanlı döneminin sonundan itibaren resmi mezhep olan Hanefi mezhebine göre tek bir kılındı. İngiliz işgali sonrasında ise dört mezhebe göre ayrı ayrı vakit namazları kılınmamaya başlandı. Özellikle 1931 yılında Mescid-i Aksâ’ya elektriğin gelmesiyle durum iyice farklılaştı. Cuma hutbesi için artık mübelliğlere ihtiyaç kalmadı ve elektrikli hoparlörlerin Mescid-i Aksâ’nın her tarafına yayılmasıyla tek bir cuma namazı aynı anda tüm mescitte kılınmaya başlandı (Hasan, 2006: 124-125). nda Kubbetu’s-Sahre ve avlusu ın namazı için kullanılırken, erkekler mescidin diğer tüm bölümlerinde ve özellikle el-Mescidu’l-Kıbelî’de namaz kılar oldular (Ömer, 2010: 16).

Böylece oluşan yeni gelenek, 1948-1967 yılları arasındaki Ürdün yönetimi döneminde ve 1967’deki İsrail işgalinden günümüze kadar devam etti. Ancak İsrail işgali, cuma namazlarında Mescid-i Aksâ’ya gelen cemaatin sayısı üzerinde son derece olumsuz bir etkiye yol açtı. , olmayan Müslümanların Kudüs’e gelerek cuma namazlarını kılmalarını yasakladı ve namaza katılımı sadece Filistin topraklarında yaşayan le (1948’de işgal edilen bölgeler ve 1967’de işgal edilen bölgelerle) sınırlandırdı. 1987’de ’nın başlamasıyla Gazze Şeridi’ndeki Filistinlilerin Kudüs’e girmeleri yasakladı. Böylece Mescid-i Aksâ’ya erişim sadece , Kudüs ve 1948’de işgal edilen Yeşil Hat bölgesinde yaşayanlarla sınırlı kaldı. 2000 yılında el-Aksa İntifadası’nın şiddetlenmesiyle işgal güçleri, Batı Şeria sakinlerinin Kudüs’e girişini kısıtlamaya başladı ve sonunda onları Mescid-i Aksâ’da cuma namazı kılmaktan tamamen menetti. Batı Şeria sakinlerinin Kudüs’e gelişi sadece ramazan ayındaki cuma namazlarıyla sınırlandırıldı. Bu durum, Mescid-i Aksâ’da cuma namazı kılanların sayısında neredeyse yüzde 80’lik (250 binden 50 bine) bir düşüşe yol açtı. Tüm bu kısıtlamalara rağmen ramazan ayında kılınan cuma namazlarında bu sayı artmakta ve ramazanın son cumasında yaklaşık 250 bin Müslüman bu mübarek mescitte namaz kılmaktadır2 (Qevasmi, 2017).

Ramazan ayında teravih namazları da Mescid-i Aksâ’da tek bir imam eşliğinde eda edilmektedir. İmam, el-Mescidu’l-Kıbelî’nin mihrabında durarak cemaate namaz kıldırır. İşgal güçleri normalde Mescid-i Aksâ’nın hoparlörlerinin sadece cuma, teravih ve bayram namazlarında kullanılmasına izin verdiğinden, Müslümanlar günlük namazları iki ayrı vakitte kılmak zorunda kalmaktadır: İlki Kubbetü’s-Sahre’de, ikincisi ise el-Mescidu’l-Kıbelî’de. Bu uygulamanın amacı, Kubbetu’s-Sahre’nin sürekli olarak cemaatle dolu olmasını sağlayarak bu mübarek mekânın işgal tehdidine karşı korunmasıdır. Ramazan ayında ise Mescid-i Aksâ’ya gelen cemaatin artmasıyla tüm mescidin hoparlörleri açılarak namazlar tek bir imam eşliğinde kılınmakta, bu durumda Kubbetü’s-Sahre ve avlusu kadınlara ayrılırken erkekler Mescid-i Aksâ’nın diğer bölümlerinde cuma namazlarındaki gibi saf tutmaktadır.

Bayram namazları tıpkı cuma namazlarında olduğu gibi, Mescid-i Aksâ’nın tüm hoparlörlerinin açılmasıyla tek bir imam eşliğinde kılınmaktadır. Bu namazlarda da Kubbetu’s-Sahre ve avlusu kadınlara, mescidin diğer bölümleri ise erkeklere ayrılmaktadır. Geçmişte, Osmanlı döneminde devletin resmi mezhebi olan Hanefi mezhebine göre kılınan bayram namazları, bu geleneği sürdürerek 21. yüzyılın ikinci on yılına kadar devam etmiştir. Ancak İslam Vakıfları İdaresi, Filistin’de en yaygın mezhep olan Şafii mezhebine göre bayram namazı kılınmasına karar vermiştir. Namazın ardından, el-Mescidu’l-Kıbelî içinde bulunan Mescid-i Aksâ’nın ana minberinden (Nureddin Mahmud Minberi3) bayram hutbesi okunmaktadır.

Cuma, teravih ve bayram namazlarının yanı sıra cenaze namazları da Kudüs’te yaşayan Müslümanları bir araya getirmektedir. Mescid-i Aksâ’da, “Mastabatu’l-Cenâiz” (Cenaze Platformu) adı verilen ve tam inşa tarihi bilinmeyen yüksekçe bir platform bulunmaktadır. Bu platform, Mescid-i Aksâ’nın güneydoğu kısmında, el-Mescidü’l-Kıbelî’nin doğu tarafına denk gelecek şekilde cenaze namazlarının kılınabileceği bir konumda inşa edilmiştir. Son dönemde ise el-Mescidü’l-Kıbelî’nin doğu tarafındaki revak içine cenaze musallası yapılmış olup, cenaze namazları bu musallanın önünde kılınmaktadır.

İslam tarihi boyunca Kudüs, farklı dinlerden, mezheplerden ve tarikatlardan insanları bir arada barındırarak bir merkezi olmuştur. Hatta Mescid-i Aksâ’da, çeşitli İslam mezheplerinin kendi ibadet pratiklerini aynı anda özgürce uygulayabilmelerine imkân tanınması, bu hoşgörünün yalnızca dışa değil, İslam’ın içine de yansıdığını göstermiştir4. Ne var ki, bu çoğulcu yapı, modern dönemde -özellikle İngiliz işgali ve saldırganlık sonrasında- eski letafetini koruyamamıştır.

DİPNOTLAR

  1. 1.Ayrıca bkz. Yakılan Minber
  2. 2.Bkz. Mescid-i Aksâ (Cuma Namazları)
  3. 3.Bkz. Yakılan Minber
  4. 4.Bkz. Kültürel Çeşitlilik

KAYNAKÇA

  • el-Uleymi, Mücirüddin Abdurrahman (1999). el-Unsu’l-Celîl Târihü’l-Kuds ve’l-Halîl. Amman: Mektebet Dendis.
  • Hasan, Nacih Davut Ahmed (2006). Tarihu’l-Mescidu’l-Aksâ el-Mübârek min Bidâyeti’l-İntidâb el-Britânî ilâ Bidâyeti’l-İhtilâl el-İsrâîlî 1916-1967 [Doktora Tezi]. Tunus: Zeytune Üniversitesi Yüksek Dinî İlimler Enstitüsü.
  • Ömer, Abdullah Maruf ve Rıfat, Mer’i (2010). Atlasu mealimi’l-Mescidi’l-Aksa. Amman: Müessesetü’l-Fursan.
  • Qevasmi, Henadi (2017). “el-Mescidü’l-Aksâ.. Târihün min el-İntihâkâti’l-İsrâîliyye”. AA. Erişim Tarihi: 09.02.2025, https://www.aa.com.tr/ar/التقارير/المسجد-الأقصى-تاريخ-من-الانتهاكات-الإسرائيلية-إطار/866213.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Ömer, Abdullah M. “Mescid-i Aksa (Namaz)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1129-1131. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.