İçeriğe geç
İL · İLAHİYAT2 dk okuma · s. 1096–1098

Mastaba

İNG

Mastaba

ALM

Mastabah

FRA

Mastaba

ARA

مَصْطَبَة

YAZAR

Bünyamin ERUL

ORCID 0000-0003-0630-4147

KİTAPTA

s. 1096–1098

Atıf al

Mastaba, sözlükte tezgah, seki, sedir, teras, yerden yükseltilen taş yapı, namazgâh vb. anlamlara gelmektedir. Geleneksel olarak Eski Mısır piramitlerinde ölen kralın gömüldüğü kısma mastaba adı verilmekteydi. Bazen de bu mezarların tamamına mastaba denilmekteydi. Bu yönüyle zaman zaman “piramit”le aynı anlamda kullanılıyor olsa da esasında mezarların üzerinde bulunan ve piramidin kerpiçten yapılmış üst kısmını ifade etmektedir (Cooke, 2020: 12; Collins Dictionary, t.y.)

Mastabanın kültürü ve mimarisi açısından iki önemli anlamı bulunmaktadır İlkinde mastaba, üzerinde ilim tahsil edilen bir tür açık hava dersliği veya sınıfı diyebileceğimiz özel mekanlardır. Mescid-i Aksâ külliyesinin farklı yerlerine yayılmış biçimde, hicrî 6. asırdan itibaren çeşitli dönemlerde inşa edilen 41 mastaba bulunmaktadır. Biri daire şeklinde olmak üzere, diğerlerinin tamamı kare veya dikdörtgen biçiminde olup yerden yarım ila bir metre yüksekliğinde düz taş yapılardır. Farklı büyüklüklerde ve tarzlarda inşa edilen bu sınıfların çoğunun üzeri açık olup, birkaçı hariç kıble yönünde taştan veya basit bir demirle çevrili mihraba sahiptir. Ayrıca, bazılarında iki veya üç basamak bulunduğu gibi bazılarının mihraplarının arkasında da sebil/çeşme yahut bir tarafında abdest almak için abdestlikler vardır. Bazı mastabalar üzerine kubbeli tek katlı binalar yapıldığı gibi bazılarının üzerinde veya etrafında yükselen ağaçlar, mastabaları gölgelenmektedir (Erul, 2017a: 25; Tiryaki, 2006: 359).

Mescid-i Aksa’da bir mastaba (Diyanet Haber)

Mastaba, ikinci olarak Filistin köy evi mimarisi ile ilgilidir. Filistin köy evi, 17. yüzyıldan itibaren lerde, denemelerde ve çizimlerde tanımlanmış ve belgelenmiştir. Bu evler iki bölüme ayrılmaktadır: Evin girişinde veya girişine yakın, qa’ el-beyt olarak bilinen alt kat ve mastaba olarak bilinen, yaşamak ve yemek için kullanılan üst kat bulunmaktadır (Fuchs, 1998: 158-174).

Mastabalar, Filistin’deki eğitim kültürü açısından önemli bir yere sahiptir. İklimin elverişli olduğu aylarda çeşitli ilim dallarında talebe yetiştirmek ve gerektiğinde de kılmak için yapılmışlardır. Her birinin özel adı olan bu mastabalarda tarih boyunca çok önemli ilim adamları dersler vermiştir. Mastabaların bir kısmı ler, bir kısmı ise lar döneminde inşa edilmiştir. Ebû Bekir Mastabası, Zühûr Mastabası, Kubbetu Musa Mastabası, Busayrî Mastabası, Kayıtbay Sebili Mastabası, Süleyman Sebili Mastabası, Gazzâlî Mastabası, Musallası Mastabası, Esbât Kapısı Mastabası, Cenazeler Mastabası vb. bunlardan bazılarıdır. Tarih boyunca bu mastabalarda, alimler ve talebeler arasında pek çok ders halkaları gerçekleştirilmiş, nice ilim sohbetleri ve değerli müzakereler yapılmıştır. Ayrıca bu mastabalar, Kur’ân okumak, ilim müzakere etmek, namaz kılmak, zikir yapmak, itikafa girmek, toplantı yapmak gibi çeşitli amaçlarla da kullanmışlardır. Günümüzde birçoğu varlığını sürdürmekte olan bu mastabaları Müslümanlar, üzerinde oturmak, dinlenmek, Kur’ân okumak, zikir yapmak, namaz kılmak vb. çeşitli amaçlarla kullanmaya devam etmektedirler (Erul, 2017a: 22-30; Erul, 2017b; Akın 2024: 40).

Kudüs halkı ve mastabaların önemini ve işlevinin kısmen farkında olsalar da dışarıdan gelen ziyaretçiler için mastabaların önemi yeterince bilinmemektedir. Bu nedenle mastabalar hakkında bilgi verilmesi ve birkaç tanesi üzerinde geçmişte olduğu gibi ders halkaları düzenlenmesi ve geleneksel açık ders halkalarının yeniden ihya edilmesi Filistin kültürünün yaşatılması açısından önemlidir.

KAYNAKÇA

  • Collins Dictionary (t.y.). “Mastaba”. Collins English Dictionary. Erişim Tarihi: 09.06.2025, https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/mastaba.
  • Cooke, Ashley (2020). The Architecture of Mastaba Tombs in the Unas Cemetery. Leiden: Sidestone Press.
  • Erul, B. (2017a). “Bir Vakıf Şehri Kudüs”. Vakıf ve Toplum Dergisi, 5. 22-30.
  • Erul, B. (2017b). Kudüs ve Aksa. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
  • Fuchs, Ron (1998). Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World, 15. Necipoğlu, G. (ed.). Leiden: Brill.
  • Tiryaki, Yavuz (2006). “Namazgâh”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 32. İstanbul: TDV Yayınları, 359-360.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Akın, Murat (2024). “Gazzâlî’nin Kudüs Günleri”. Uluslararası Kudüs’te İz Bırakan Alimler Sempozyumu. Ankara: Nida Akademi, 32-49.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Erul, Bünyamin. “Mastaba”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1096-1098. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.