Mescid-i Aksâ (Klasik Türk Şiiri)
İNG
Masjid Al-Aqsa(Classical Turkish Poetry)
ALM
Die Masjid Al-Aqsa (klassischen Türkischen Poesie)
FRA
Al-Aqsa Masjid (la Poésie Turque Classique)
ARA
المسجد الأقصى في الشعر التركيّ الكلاسيكيّ
Kudüs ve çevresi; Mescid-i Aksâ’nın Kur’ân-ı Kerîm’de zikredilmesi, İsrâ-Mi’râc hadiseleri ve bu mekânın bir dönem kıble olarak kabul edilmiş olması gibi nedenlerle İslam medeniyeti için önemlidir. Mezkûr yönleriyle kutsiyet kazanan Kudüs, Mekke ve Medine’yle birlikte anılagelmiştir. Klasik Türk edebiyatının beslendiği temel kaynağın İslamiyet olması Kudüs ve çevresinin çeşitli açılardan doğrudan veya dolaylı olarak bu edebiyatın ürünlerine yansımasını sağlamıştır. Bu yansıma özellikle , fetih-nâme, gibi bazı formlarda (Öztürk, 2017: 42) görülmüştür. Eserler kimi zaman manzum kimi zaman mensur kimi zaman da her ikisi birlikte olacak şekilde kaleme alınmışlardır. Konu bazen doğrudan Kudüs ve çevresi iken bazen de bir mekânı, kişiyi veya sevgiliyi övmek için buralar teşbih amaçlı kullanılmıştır.
Kudüs ve çevresinin neredeyse istisnasız bir şekilde yansıdığı edebî tür mi’râciyyelerdir. Müstakil eserler olarak yazılabildikleri gibi kimi zaman başka bir nazım türünün bir parçası olarak kaleme alınabilen bu türe (Öztürk, 2017: 46) ait metinlerde ’in Mescid-i Haram’dan Mescid-i Aksâ’ya ulaştırılması, buradan göğe yükseltilmesi ve geri döndüğünde yine bu mekânda peygamberlere kıldırması anlatılmaktadır. Âşık Paşa’nın Garip-nâme1 isimli eserinin mi’râciyye kısmı buna güzel bir örnektir:
“Yir yüzinde uçmagun ‘aksidür ol
Anun içinden bulındı göge yol
Göge andan agdı âhir ol Habîb
Andan ol mi‘râc ana oldı nasîb (Yavuz, 2000: B. 5751-5752)
Bir kavul oldur ki Kuds’e geldiler
Ol namâzı Kuds içinde kıldılar.” (Yavuz, 2000: B. 5798)
Mi’râciyyeler dışında yukarıda mezkûr vasıflarından dolayı Kudüs ve çevresinin Klasik Türk şiirine en eski yansımalarından biri Ahmet Fakîh’e ait Kitâbü Evsâfı Mesâcidi’ş-Şerîfe adlı eserdir. Bir seyahatnâmesi olan bu eserde tasvir edilen mescitlerden biri de Mescid-i Aksâ’dır. Eserin sonunda Kudüs ile ilgili manzumeler de mevcuttur:
“Vermeye nekes kişi iş başı cömertdedür
Kubbe-yi Sahra daşı Kuds-i mübârekdedür
Gir kapudan karındaş secde kılgıl indür baş
Zihî cennet yeşil taş Kuds-i mübârekdedür
Kudse varan âdemî cana deger bir demi
Peygamberün kademi Kuds-i mübârekdedür.” (Pala, 2004: 129).
Klasik Türk şiirinde doğrudan Kudüs’ü anlatan başka birçok başka örnekle de karşılaşmak mümkündür. Kudüs’te kadılık yapmış olan Allâme Şeyhî Efendî2, divanında ikisi gazel biri kaside olmak üzere Kudüs konulu üç manzumeye yer vermiştir (Öztürk, 2019: 111). İbrahim İbn Bâlî’nin Hikmet-nâme adlı mesnevisinde yine 25 beyitlik bir kısım Mescid-i Aksâ’yı ve Kubbetü’s-Sahre’yi anlatmaktadır. Bu anlatım tasvirden çok tarihsel bir anlatım gibidir. Ayrıca Esîrî’nin manzum bir hac seyahatnâmesi3 olan Hüsam-nâme’sinde Kudüs’ün methedildiği bölümler mevcuttur. Eğirdirli Şeyhi Mehmet Efendi’nin Kudüs’ü metheden gazelleri de mevcuttur (bkz. Altun, 2017; Dönmez Parlak, 2006; Kolbaş, 2021; Yıldız & Doğan, 2023).
Klasik Türk şiirinde Kudüs’ün ve Mescid-i Aksâ’nın teşbih amacıyla kullanıldığı beyitler de göze çarpmaktadır4. Kudüs bazen ehl-i aşkın mahşeri, bazen de mülkünün sınırlarında olduğu için bir padişah için iftihar sebebi olarak zikredilmiş; Mescid-i Aksâ bazen sevgilinin yüzünü, bazen kaşını, bazen de dostları bir araya toplayan mekânları anlatmak için kullanılmıştır5. Muhibbî’ye ait aşağıdaki beyit bu konuya verilebilecek güzel bir örnektir:
“Kaşundur Mescid-i Aksâ yüzündür Ka’be-i ‘ulyâ
‘Acep mi zülfün olursa anun her dem siyeh pûşı.” (Yavuz & Yavuz, 2016: 1699)
Klasik Türk şiirinde Kudüs’ün, özellikle de Mescid-i Aksâ’nın işlenen bir tema olması, şairlerin bu kadim şehre duyduğu saygıyı göstermektedir. Kudüs’ün manevi derinliği şiirlerde öne çıkmış ve şehir, şairlerin kaleminde bir sevda ve özlem nesnesine de dönüşmüştür. Bu durum, İslam medeniyetinin ortak hafızasında Kudüs’ün taşıdığı önemi Türk şairlerin nasıl ortaya koyduğunu göstermektedir. Böylece klasik şiirimizdeki Kudüs tasavvuru hem dinî hem de kültürel aidiyetin edebî bir tezahürü olarak karşımıza çıkmaktadır.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Mi’râciyye (Garip-name)
- 2.Bkz. Kudüs Şiirleri (Allâme Şeyhî Efendi)
- 3.Bkz. Kudüs ve Mescid-i Aksâ (Esiri Seyahatnâmesi)
- 4.Bkz. Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Benzetme)
- 5.Ayrıca bkz. Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Sevgilinin Dergahı)
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Altun, Mustafa (2017). İbrâhim İbn-i Bâlî’nin Hikmet-nâmes’i 2. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 23.12.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194369/ibrahim-ibn-i-bali-hikmet-name.html.
- Dönmez Parlak, Betül (2006). Eğirdirli Şeyhi Mehmed Efendinin Divanı’nın incelenmesi [Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Kolbaş, Ozan (2021). Esîrî’nin Hüsâm-nâme Adlı Manzum Hac Seyahat-nâmesi (İnceleme-Metin Tenkidi-Nesre Çeviri-Açıklamalar-Sözlük-Özel Adlar Dizini) [Doktora Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü.
- Öztürk, Mustafa (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
- Öztürk, Mustafa (2019). “Allâme Şeyhî Efendî’nin Kudüs Temalı Şitaiyyesi veyahut Karlar İçinde Bir Kudüs Tasviri”. Milel ve Nihal, 16 (1), 107-141.
- Pala, İskender (2004). “Ahmed Fakih ve Şiirleri Üzerine Bir İnceleme”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, (10), 123-148.
- Yıldız, Enes & Doğan, Hasan (2023). Şehirler Divanı-Divan Edebiyatında Şehir Şiirleri. İstanbul: Dün Bugün Yarın Yayınları.
- Yavuz, Kemal (2000). Âşık Paşa, Garib-nâme. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 10.12.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10669,garib-namepdf.pdf?0.
- Yavuz, Kemal & Yavuz, Orhan (2016). Muhibbî Dîvânı 2. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Eser, İzzet. “Mescid-i Aksa (Klasik Türk Şiiri)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1126-1128. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.