Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Sevgilinin Dergahı)
İNG
Al-Aqsa Mosque (Beloved’s Sanctuary in Divan Poetry)
ALM
Die Al-Aqsa-Moschee als der Tempel des Geliebten in der Divan-Poesie
FRA
La Mosquée Al-Aqsa, (Sanctuaire de l’Être Aimé dans la Poésie du Divan)
ARA
المسجد الأقصى كحرم الحبيبة في الشعر الديواني
Mescid-i Aksâ, divan şiirinde farklı şekillerde yer almaktadır. Birçok şiirde “sevgilinin dergahı” olarak sevgiliye giden yolun ilk durağı, dostların toplanma yeri ve mesafeden azade herkesin yüzünü döndüğü bir mekân şeklinde geçer. Mekânın bu özellikleri /mi’râc-nâmeler ve na’tlar gibi bazı türlerde bazen temel anlamlarıyla bazen de benzetme unsuru olarak yer alır. Mekânın kutsiyeti, divan şiirinde kutsal kabul edilen bir diğer mekânın bu mekâna benzetilmesine sebep olmuştur. Bu mekân da “kûy-i yâr”dır. Sevgilinin bulunduğu, ayak bastığı, dokunduğu her yer âşık için kutsaldır (Karakuş, 2020: 1778). Âşığın yüzü sevgilinin mekânına dönüktür, âşık o mekâna yönelir, o mekânda gezer. Sevgilinin dergâhı ile Mescid-i Aksâ arasında kurulan bu benzetme ilgisini, farklı yüzyıllarda kaleme alınan şiirlerde görmek mümkündür.
Aşağıdaki beyitte Bâkî, sevgilinin eşiğini Mescid-i Aksâ’ya benzetmekle yetinmez; yüzünü kıbleye, kaşını da Mescid-i Aksâ’nın mihrabına benzetir:
“İşigin Mescid-i Aksâ’ya mânend
Yüzün kıble kaşun mihrâba benzer.” (Küçük, t.y.: 116/3)
Bâkî’ye ait başka bir beyitte bu kez sevgilinin dergâhı Müslümanların yönelmiş olduğu iki kıbleye de benzetilerek anlatılır. Ka’be sevgilinin katı, Mescid-i Aksâ da kapısıdır:
“Tapundur Kâbe-i ulyâ-yı eshâb-ı safâ kıblem
Kapuñdur Mescid-i Aksâ-yı erbâb-ı vefâ kıblem.” (Küçük, t.y.: 333/1)
Bâkî’nin bu beytine benzer bir beyti Taşlıcalı Yahyâ da söyler. Taşlıcalı’da sevgili, ’dir. Çünkü beytin geçtiği yer bir na’ttır:
“Ey cümle-i ashâba kapun Ka’be-i ulyâ
V’ey zümre-i ahbâba tapun Mescid-i Aksâ.” (Çavuşoğlu, 2023: 21)
Yine Taşlıcalı Yahyâ’nın İlâhî aşk temalı gazelindeki bir beyitte gönlün “nazargâh-ı İlâhî” olması hatırlatılarak mekândan münezzeh olan sevgilinin saf gönüllerde bulunabileceği, bu gönüllere girilerek yüce Ka’be’de olunabileceği ve Mescid-i Aksâ’nın gözlenebileceği anlatılmıştır. Yine iki kıble bir aradadır. da kıbleye yönelmek farzdır, “namaz mü’minin mi’râcıdır”, yani sevgiliyle buluşmadır. Beyit şu şekildedir:
“Sûfî sâfî-dillerin gönline gir ihlâs ile
Mescid-i Aksâ’yı gözle Ka’be-i ulyâda ol.” (Çavuşoğlu, 2023: 21)
16. yüzyıl şairlerinden Cinânî, sevgilinin mahallesini Mescid-i Aksâ olarak görür ve dünyadaki muradının orada itikâf etmek olduğunu şu beyitle ifade eder:
“Cinânî Mescid-i Aksâ bilür cânâ ser-i kûyun
Muradı i’tikâf itmekdür anda dâr-ı dünyâda.” (Altınova, 2018: 149)
Hayâlî Bey, aynı benzetme ilgisini kurarak sevgilinin mekânını Ka’be’ye, evini Kudüs’e, yüzünü Rumeli’ye zülfünü ise Frenk mülküne benzetmektedir:
“Mekânun Ka’be’dür kıblem evin Kuds
Yüzün Rûmeli zülfün mülk-i Efrenc.” (Çelik Vural, 2021: 153)
Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi Divan şiirinde sevgilinin dergâhı ile Mescid-i Aksâ arasında benzerlik ilgisi kuran metinler, yaygın olmamakla beraber, mevcuttur. Bu metinlerde Kâ’be’nin de sıkça aynı ilgiyle kullanılması dikkat çekmektedir.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Altınova, Mehmet (2018). “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2 (2), 138-158.
- Çavuşoğlu, Mehmed (2023). Taşlıcalı Yahyâ Bey Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 20.11.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/118586,taslicali-yahya-bey-divanipdf.pdf?0.
- Çelik Vural, Büşra (2021). Hayâlî Bey Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Dil İçi Çeviri) [Doktora Tezi]. Antalya: Akdeniz Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Karakuş, Yasin (2020). “Klasik Edebiyatımızda Benzetme Unsuru Olarak İşlenen Üç Mescid: Mescid-i Harâm, Mescid-i Nebevî ve Mescid-i Aksâ”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 7 (2), 1774-1789.
- Küçük, Sabahattin (T.Y). Bâkî Divânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 25.11.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/10596,bakidivanisabahattinkucukpdf.pdf?0.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Erkal, Abdulkadir (2023). “Klasik Türk Şiirinde Kutsal Mekân Olarak Kudüs”. Muhit, 47, 100-104.
- Kaplan, Mahmut (2023). “Mahzûn Şehir Kudüs”. Somuncubaba, 278, 18-22.
- Öztürk, Mustafa (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Eser, İzzet. “Mescid-i Aksa (Divan Şiirinde Sevgilinin Dergahı)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1125-1126. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.