Mi‘râcnâmeler ve Mi‘râciyyeler (Türk Edebiyatı)
İNG
Mi’râcnâmes and Mî’râciyyes
ALM
Mi’râcnâmes und Mi’râciyyes in der türkischen Literatur
FRA
Mi’râcnâmes and Mî’râciyyes (Littérature Turque)
ARA
(المعراجيّات (الأدب التركي
’in İsrâ adı verilen Mekke’de bulunan Mescid-i Harâm’dan, Kudüs’te bulunan Mescid-i Aksâ’ya ve Mi‘râc adı verilen Mescid-i Aksâ’dan semaya yaptığı yolculuğu konu edinmiş olan edebî eserlere mi‘râcnâme, bir bölümünde bu yolculuğu konu edinmiş eserlere ise mi‘râciyye denir. Bununla birlikte bu iki terimin birbirlerinin yerine kullanıldığı örneklerle de karşılaşılabilir.
Mi‘râc ile ilgili her ne kadar farklı görüşler olsa da Mescid-i Aksâ’nın Müslümanların ilk kıblesi olması ve mi’râcın bedenen gerçekleştiği görüşü Türk şair ve yazarlar tarafından genel olarak kabul edilmiştir (Yavuz, 2020: 133). Bu bağlamda Türk edebiyatında mi‘râc hadisesinin bir motif olarak tespit edildiği ilk metin, Satuk Buğra Han Destanı’dır (Uzun, 2020: 136). Destanın 9-10. yüzyıllarda ortaya çıktığı (Hunkan, 2020: 182) dikkate alındığında Hz. Muhammed’in (sav) Mekke’den Kudüs’e ve Kudüs’ten göğe yolculuğunun bin yıldan uzun süredir Türk edebiyatında şairlere ve yazarlara ilham kaynağı olduğu söylenebilir. Konu incelendiğinde Mescid-i Harâm, Mescid-i Aksâ, İsrâ Sûresi, Necm Sûresi, , Refref, Kubbetü’s- Sahre, Beytü’l- Ma’mûr, Kadem-i Şerîf gibi kavram ve ögelerin dikkat çektiği görülmektedir.
Dahası Türk edebiyatında 12. yüzyıldan 21. yüzyıla kadar çoğu manzûm olmak üzere sırf bu yolculuğu konu edinmiş yüzlerce mi‘râcname ve mi‘râciyye yazılmıştır. Bu doğrultuda değerlendirildiğinde, mevcut bilgiler ışığında Türk edebiyatında müstakil olarak mi‘râc hadisesini konu edinmiş olan ilk eser, Çağatay sahasından Hakîm Ata’ya atfedilen 122 beyitlik Mi‘râcnâmetü’l-hazret adlı eserdir (Uzun, 2020: 136).
Türk edebiyatının Anadolu sahasındaki yazılmış sîret, mevlid, hilye ve mu‘cizât gibi manzûm eserlerin bir bölümü olarak yazılmış mi‘râciyyeler arasında Yazıcıoğlu Mehmed, Amasyalı Münîrî, Mehmet Rifat ve Hacı Hasanoğlu’nun siyerleri (Akar, 1980: 132) bulunmaktadır. Bu çerçevede dikkat çeken mevlid müellifleri arasında Ahmedî, Süleyman Çelebi, Emîrî, Şeyh Mustafa, Derviş Dede, Hamdullah Hamdî, Şâhidî, Visâlî, Büyük Ayasofya Câmii Vâizi Hamdullah ve Yûsuf Sâmî Efendi (Akar, 1980: 139) sayılabilir. Bunların dışında mi‘râciyye bölümü bulunan Cemşîd ü Hurşîd (Ahmedî), Leylâ vü Mecnûn (Hamdullah Hamdî), Leylâ vü Mecnûn (Fuzûlî), Gül ü Bülbül (Kara Fazlî), Yûsuf u Züleyhâ (Taşlıcalı Yahyâ), Sohbetü’l-ebkâr (Nev‘îzâde Atâyî), Hayriyye (Nâbî), Hüsn ü Aşk (Şeyh Gâlib) gibi mesneviler de vardır. Divanlarında mi‘râciyye bulunan şairler arasında ise Lâmi‘î Çelebi, Ganîzâde Nâdirî, Azmîzâde Hâletî, Nev‘îzâde Atâyî, Neşâtî, Fasîh Ahmed Dede, Sâbit, Nazîm Yahyâ, Seyyid Vehbî, Sâlim, İzzet Molla ve Âdile Sultan sayılabilir (Akar, 1980: 155-157).
Manzûm mi‘râcnâmeler arasında müellifi tespit edilemeyen pek çok örnek vardır. Akar’ın (1980: 189-242) tespitlerine göre müellifi belirlenebilmiş olanlar arasından dikkat çeken örnekler ise şöyledir: Abdülvâsî Çelebi (Mi‘râcnâme), Ârif (Mi‘râcü’n-Nebî), İsmail Hakkı Bursevî (Mi‘râciyye), Nâyî Osmân Dede (Mi‘râcü’n-Nebî), Süleymân Nahîfî (Mi‘râcü’n-Nebî), Mecîdî (Mi‘râciyye-i Risâlet-penâh ‘Aleyhi’s-selâm), Hâfız Ömer (Mi‘râciyye), Abdülbâkî Ârif (Mi‘râciyye), Seyyîdî (Kıssa-i Mi‘râc), Fevzî (Kudsiyyü’s-Sirâc fî Nazmi’l-Mi‘râc), Recep Vahyî (Minhâcü’l-Mi‘râc), Mehmed Bahâeddîn (Mi‘râciyye), Hâce Muhammed Lütfî (Mi‘râcü’n-Nebî)…
Bu tür eserlerde Hz. Muhammed’in (sav) mi‘râcı, diğer peygamberin benzer mucizeleriyle karşılaştırılıp mi‘râcın üstünlüğüne vurgu yapılır (Esir, 2009: 704). Konunun yaygın kabul görmüş olmasıyla bağlantılı olarak Türk edebiyatında mi‘râc, mi‘râcnâmeler ve mi‘râciyyeler ekseninde son dönemlerde hazırlanmış tez, bildiri, makale, kitap bölümü ve kitap düzeyinde pek çok ilmî çalışma da bulunmaktadır (Bkz.: Gülüm, 105-111).
Kudüs, özellikle ilk kıble olması ve ’in (sav) mi‘râcında önemli bir makam olması sebebiyle Müslümanlar tarafından çok özel anlamlar yüklenmiş olan mübarek bir mekân olarak değerlendirilegelmiştir. Öyle ki bu şehir yüzlerce yıl güzergâhlarında mutlaka uğranılan bir yer olmuştur. Ne var ki ’in Filistin’i işgalinden sonra zorunlu olarak bu âdetten de büyük oranda vazgeçilmiştir. ‘te i artan İsrail katliamlarından sonra ise hacılar için ziyaret edilmesi çok daha zor hâle gelmiştir.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Akar, Metin (1980). Türk Edebiyatında Manzum Mi‘râcnâmeler [Yayımlanmamış Doktora Tezi]. Ankara: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Esir, Hasan Ali (2009). “Anadolu Sahası Mesnevilerinde Miraç Mevzuu”. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 39, 683-708.
- Gülüm, Emrah (2014). “Türk Edebiyatında Mi‘râcnâmeler Üzerine Hazırlanmış Çalışmalar Hakkında Bibliyografya Denemesi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 7 (35), 105-111.
- Hunkan, Ömer Soner (2020). “Satuk Buğra Han”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 36, 181-182. İstanbul: TDV Yayınları.
- Uzun, Mustafa İsmet (2020). “Mi‘râciyye”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 30, 135-140. İstanbul: TDV Yayınları.
- Yavuz, Salih Sabri (2020). “Mi‘râc”. TDV İslâm Ansiklopedisi, 30, 132-135. İstanbul: TDV Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Bayram, Yavuz. “Mi‘râcnâmeler ve Mi‘râciyyeler (Türk Edebiyatı)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1139-1141. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.