Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Benzetme)
İNG
Masjid al-Aqsa (Metaphor in Divan Poetry
ALM
Die Masjid Al-Aqsa(als Metapher in der Dichtung des Diwans)
FRA
La Masjid Al-Aqsa [Comparaison (Metaphor) dans la Poésie Divan]
ARA
(المسجد الأقصى (التشبيه في الشعر الديواني
Mescid-i Aksâ, İsra-Mi‘râc hadiseleri ve ilk kıble olması sebebiyle İslam açısından en önemli mekanlardan biridir. Klasik Türk edebiyatının beslendiği temel kaynakların Kur’ân-ı Kerîm ve olduğu düşünülünce Mescid-i Aksâ da doğal olarak divan şiirlerinde müstakil bir tema olarak kullanıldığı gibi değişik anlam ilgileriyle benzetme unsuru olarak da yer almıştır. Divan şairi bazen bir mekânı överken onu Mescid-i Aksâ’ya benzetir. Dürrî Ahmed Efendi’nin Ali Paşa tarafından yaptırılan cami için kullandığı aşağıdaki ifadeler bunu örneklendirmektedir:
“Ne câmi’ saff-ı erbâb-ı niyaza ma’bed-i tâze
Ne câmi’ ümmet-i dîn-i resûle Mescid-i Aksâ.” (Vural, 2020: 227).
Şair bazen memduhunu överken onu Mescid-i Aksâ’ya benzetir. Taşlıcalı Yahyâ’nın Sultan Süleyman’ı methederken nazmettiği beyit buna örnektir:
“Mescid-i Aksâ’ya benzer zât-ı pâk-i pâdişâh
İki yanında solaklar nûrdan iki menâr.” (Çavuşoğlu, 2023: 49).
Mi’râc anlatımlarında Hz. Peygamber’in diğer peygamberlere imamlık yaptığı mekân olarak Mescid-i Aksâ zikredilmektedir. Divan şiiri Mescid-i Aksâ’nın toplayan, bir araya getiren bu yönünü benzetme unsuru olarak kullanır. Taşlıcalı Yahyâ bir gazelinde iman ehlinin mürşidi olan ve Allah’ı iman kuvvetiyle bilen takva sahibi kimsenin Mescid-i Aksâ gibi dostları bir araya getirdiğini şu beyitle ifade eder:
“Mürşid-i Ashâb-ı din âbid-i ehl-i yakîn
Câmi’-i ahbâb Mescid-i Aksâ gibi.” (Erkal, 2023: 104).
Mescid-i Aksâ’nın bir süre Müslümanların yöneldiği kıble olması da divan şairleri tarafından kullanılmıştır. Ma’şûkun yüzü, kendisi veya mahallesi âşığın kıblesidir ve âşık da ona yönelir. Hüsam-zâde Feyzî’nin kaleme aldığı kasidedeki şu beyit bunu örneklemektedir:
“Kıblemiz vechinedir Mescid-i Aksâ’muz odur
Müstemi’-i Habeşî sâmi’-i ezânız biz.” (Gülnar, 1996: 119; Öztürk, 2017: 41).
16. yüzyıl şairi Cinânî’nin aşağıdaki beyti aynı benzetme ilgisiyle kurulmuştur. Beyitte sevgilinin mahallesi âşık tarafından Mescid-i Aksâ kabul edilir ve âşık orda itikâf etmek ister:
“Cinânî Mescid-i Aksâ bilür cânâ ser-i kuyun
Murâdı i’tikâf itmekdür anda dâr-ı dünyâda.” (Altınova, 2018: 149).
Divan şiirinde ayrıca Mescid-i Aksâ ile sevgilinin güzellik unsurları birbirine benzetilir1. Kimi zaman sevgilinin yüzü kimi zaman yanağı bazen de saçları Mescid-i Aksâ gibidir. Sevgilinin kaşları adeta Mescid-i Aksâ’nın mihrabıdır. Bâkî’nin şu beytinde eşiği Mescid-i Aksâ olan sevgilinin yüzü kıble, kaşları da mihrâbdır:
“İşigin Mescid-i Aksâ’ya manend
Yüzüñ kıble kaşuñ mihrâba benzer.” (Altınova, 2018: 149).
Tâci-zâde Cafer şu beyitte sevgilinin mahallesini Kabe’ye, yanağını Mescid-i Aksâ’ya, yanağındaki siyah beni de Bilâl-i Habeşî’ye benzetir:
“Ka’be kûyundan ibâretdir nigârâ fi’l-mesel
Mescid-i Âksâ ruhun hâl-i siyahındır Bilâl.” (Erkal, 2023: 103).
Divan şiirinde benzetme unsuru olarak Mescid-i Aksâ, birçok açıdan kullanılmıştır. Mescid-i Aksâ’nın divan şiirindeki yansımaları, yapılan açıklama ve sıralanan örneklerden çok daha fazladır; bazen aşkı ve sevgiyi simgelerken bazen de buranın Müslümanlar için yalnızca bir mahalli değil, aynı zamanda peygamberlerin mirası, ilahi aşkın ve birliğin ifadesi olacak şekilde çok farklı şekillerde kullanıldığı görülür.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Mescid-i Aksâ (Divan Şiirinde Sevgilinin Dergahı)
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Altınova, Mehmet (2018). “Klasik Türk Şairlerinin Dilinden Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 2 (2), 138-158.
- Çavuşoğlu, Mehmed (2023). Yahyâ Bey (Taşlıcalı) Dîvan. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 10.12.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-356059/taslicali-yahya-bey-divani.html.
- Erkal, Abdulkadir (2023). “Klasik Türk Şiirinde Kutsal Mekân Olarak Kudüs”. Muhit, 47, 100-104.
- Gülnar, Özlem (1996). Hüsam-zâde Feyzî Dîvânı, İnceleme-Metin [Yüksek Lisans Tezi]. Bursa: Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Öztürk, Mustafa (2017). “Türk Edebiyatında Kudüs Teması”. Journal of Islamicjerusalem Studies, 17 (2), 39-57.
- Vural, Ramazan (2020). Dürrî Ahmed Efendi Dîvânı. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim Tarihi: 20.11.2024, https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-269238/durri-ahmed-efendi-divani.html.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Kaplan, Mahmut (2023). “Mahzûn Şehir Kudüs”. Somuncubaba, 278, 18-22.
- Öztürk, Mustafa (2019). “Allâme Şeyhî Efendî’nin Kudüs Temalı Şitaiyyesi veyahut Karlar İçinde Bir Kudüs Tasviri”. Milel ve Nihal, 16 (1), 107-141.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Eser, İzzet. “Mescid-i Aksa (Divan Şiirinde Benzetme)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1123-1124. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.