Kudüs (Arap Romanları)
İNG
Jerusalem (Arabic Novel)
ALM
Jerusalem ( im arabischen Roman)
FRA
Jérusalem (les Romans Arabes)
ARA
(القدس (الروايات العربيّة
“Kudüs bir mekândan ibaret değildir, o; vücut bulmuş zamandır.”
edebiyatının önemli isimlerinden Cebrâ İbrâhim Cebrâ, Kudüs’ü işte bu şekilde tarif etmektedir. Üç semavi dine ev sahipliği yapan ve mübarek şehir statüsüne erişmiş bir yerleşim olan Kudüs’le ilgili mensur ilk anlatılar, Mi‘râc hadisesinden bahseden dinî içerikli klasik eserlerde ve çoğunlukla manzum eserlerde karşımıza çıkmaktadır. Modern Arap Edebiyatında Kudüs’ün anıldığı ilk eserler, Corci Zeydan ve diğer yazarların kaleminden çıkan; Kudüs’ün fethi, Haçlı seferleri, Selâhaddîn-i Eyyûbî gibi konularını işleyen tarihî romanlardır (Abdulmehdî, 1989; Zeydân, 2012: 11-13).
1948 yılında İsrail’in kuruluşunun akabinde in ezelden ebede başkentleri ve anavatanlarının simgesi olan Kudüs’ün işgali hem halk hem de entelektüel kesimde kapanmaz bir yara hâlini almıştır (Üyümez, 2022: 103). Böylece Kudüs özellikle romancıların kaleminden kayıp cennet, yitik vatan, gurbetteki sevgili, en derin acıların ve en güzel hatıraların hem fiziki hem de ruhani mekânı olarak tasvir edilmeye başlamıştır (el-Usta, 2010: 32-40). Arap edebiyatında Kudüs hakkında yazılan romanları; Filistinli olup Filistin’de yaşayan (Kudüs’te ya da Kudüs’ün dışında), Filistinli olup Filistin dışında yaşayan ve diğer Arap ülkelerine mensup romancıların eserleri şeklinde bir sınıflandırmaya tabi tutmak gerekir.
İskender Hûrî el-Beytcâlî’nin el-Hayâtu Ba’de’l-Mevt (Ölümden Sonra Hayat) adlı çalışması, Filistin edebiyatının ilk romanlarından biri kabul edilmesinin yanı sıra Kudüs’ü konu alan ilk roman olarak da bilinmektedir (Ebû Matar, 1980: 30-34; Üyümez, 2022: 104). Arap edebiyatı literatürüne Haziran Yenilgisi olarak geçen 1967’deki savaşa kadar Arap romanında Kudüs’ten bahseden romanlar çok fazla değildir. Bu tarihten sonra Filistin’de yaşanan sorunlara ve Kudüs şehrine odaklanan eserlerin sayısında ciddi bir artış gözlenmiştir (el-Habbâs, 1995: 218). Kudüs’ün 1967 İsrail saldırganlığından sonra romanlardaki görüntüsü, daha önceki dönemlere göre farklılık gösterir. Bu tarihe kadar Kudüs bahisleri daha çok dinî ve tarihî bir bakış açısından ele alınmış, genellikle olayların cereyan ettiği mekân olarak tasvir edilmiştir. 1967 sonrasında ise Kudüs, İsrail işgalinin sebep olduğu kimlik mücadelesi ve in önemli bir sembolü hâline gelmiştir (et-Tahıl, 2013: 2-3).
Kudüs’ü merkeze alan romanlar, özellikle Oslo görüşmeleri ve sonrasında daha çok yazılmıştır (Harb, 2004: 11). Bunların en çarpıcıları, şüphesiz Filistinli yazarların kaleminden çıkan ve aynı zamanda yaşanan gerçekliğin tarihî birer vesikası görevini üstlenen eserlerdir. Filistin’de yaşayan Dîma es-Semmân, Burcu’l-Laklak (Leylek Kulesi/Burç el-Laklak) adlı romanında Kudüs’ün işgalini Mescid-i Aksâ çevresinde yaşayan bir ailenin hikâyesi üzerinden aktarırken Azzâm Ebu’s-Su’ûd, Sûku’l-‘Attârîn (Aktarlar Çarşısı) adlı romanında şehrin ve sosyal zorluklarını Filistin direniş kimliğiyle birleştirdiği bir anlatıyla sunmaktadır. Usâme el-Îse’nin Meskûbiyye adlı romanı, Kudüs’te bulunan, İsrail işgalinin farklı dönemlerinde kullanılmış olan ve romana adını veren bir hapishanenin işkence dolu tarihine ışık tutmaktadır. Seher Halîfe ise Kudüs’ü terk edip düşman saflarında hizmet eden ve Kudüs’e geri dönüşte kaybedilenlerin kahrı altında ezilen bir kesimin tasvirini Sûra ve Eykûna ve Ahd Kadîm (Resim, İkona ve Eski bir Ahit) romanında İbrahim ile Meryem’in imkânsız aşk hikâyesi üzerinden dile getirmektedir (el-Usta, 2019; et-Tahıl, 2013: 30, 48). Filistin dışında yaşayan yazarlardan Cebrâ İbrahim Cebrâ’nın Sayyâdûn fî Şâri‘ Dayyık (Dar Sokaktaki Avcılar), Mahmûd Şukayr’in Zıll Âhar li’l-Medîne (Şehrin Başka Bir Gölgesi) gibi eserleri Kudüs sokaklarında yaşanan tüm zulüm ve acıları, insan hikâyeleri üzerinden tüm çıplaklığıyla ortaya koymaktadır (Harb, 2004: 3-19).
Arap romanında Kudüs mefhumu, sadece Filistinli yazarların meşguliyet sahası değildir. Pek çok Arap yazar en az Filistinli yazarlar kadar Kudüs’ü fiziki bir mekânın ötesinde kayıp anavatanın yeniden kazanılması ve millî direniş ruhunun önemli bir simgesi olarak görmüş ve eserlerinde buna değinmişlerdir. Lübnanlı Farah Antûn (Kaval, 2015), Cezayirli Vasîni el-A’rac, Iraklı Ali Bedr (Üyümez, 2022: 104) gibi isimler, bu bağlamda önemlidir. Mısırlı Necîb el-Kîlânî de eserlerinde Kudüs’ten ve genel olarak nden söz eden önemli şahsiyetler arasındadır (Beyca, 2008).
Edebi eserlerdeki Kudüs temsilleri, Filistin direnişinin bir parçası olarak kimliğin inşası ve korunmasına hizmet ederken, halkın sesi olma işleviyle ruhunu beslemiştir. ’in baskıcı politikaları karşısında Filistinlilerin mücadelesini belgeleyen ve bu mirası gelecek kuşaklara taşıyan bu eserler, yalnızca sanatsal değil, aynı zamanda siyasi ve kültürel bir direniş aracıdır.
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abdulmehdî, Abdulcelîl Hasan (1989). Beytu’l-Makdis fî Edebi’l- Hurûbi’s-Salîbiyyîn. Ammân: Dâru’l-Beşîr.
- Beyca, Fatma Betül (2008). Necip el-Kilani Hayatı-Eserleri ve 20. Yüzyıl Arap Edebiyatındaki Yeri [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi]. İstanbul: Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Ebû Matar, Ahmed ‘Atiyye (1980). er-Rivâye fî’l-Edebi’l-Filistînî 1950-1975. Bağdat: Dâru’l-Hurriyye.
- el-Habbâs, Abdullah (1995). el-Kuds fi’l-Edebi’l-Arabiyyi’l-Hadîs fî Filistîn ve’l-Urdun fi’l-Karni’l-İşrîn 1984-1900. Ammân: Ürdün Üni. Yayınları.
- el-Usta Âdil (2019). “el-Kuds fi’r-Rivâyeti’l-Arabiyye beyne’d-Dâhil ve’l-Hâric”. Rommanmag. Erişim Tarihi: 15.01.2025, https://rommanmag.com/archives/19877.
- el-Usta, Âdil (2010). “Rivâyetu’l-Kuds Sâniye”. Al-rawwya. Erişim Tarihi: 10.01.2025, https://alrawwya.blogspot.com/2010/08/blog-post.html.
- et-Tahl, Muhammed Abdulhafîz Muhammed (2013). Rivâyetu’l-Kuds fî’l-Edebi’l-Arabî fî’l-Karni’l-Hâdî ve’l-Işrîn [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi]. Filistin: en-Necah Üniversitesi en-Necah Üniversitesi Lisansüstü Çalışmalar Enstitüsü.
- Harb, Ahmad (2004). “Representatitions of Jerusalem in the Modern Palestinian Novel”. Arb Studies Quarterly, (26), 1-23.
- Kaval, Süreyya (2015). Farah Antûn Hayatı, Eserleri ve Tarihi Romancılığı [Basılmamış Yüksek Lisans Tezi]. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
- Üyümez, Fatıma Betül (2022). Filistin Romanı ve Filistin Romanında Kudüs. Eskişehir: Nisan Kitapevi.
- Zeydân, Corcî (2012). Selahaddîn Eyyûbîi. Kâhire: Hindâwi Vakfı Yayınları.
OKUMA ÖNERİLERİ
- Bergusi, Abdullah Galib (2024). Yoldaki Mühendis, haz. Necmettin Asma. İstanbul: Ekin Yayınları.
- Kıylani, Necip (1992). Ömer Kudüs’te, haz. Abdullah Arslan & Mehmet Ulu. İstanbul: Beka Yayınları.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Toruloğlu, Yasemen. “Kudüs (Arap Romanları)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 943-945. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.