İçeriğe geç
İL · İLAHİYAT4 dk okuma · s. 898–900

Kâsimî Halvetî Câmi‘a Tarikatı Zaviyeleri

İNG

Zawiya of Kasimî Halvetî Câmi’a Tariqa in Palestine

ALM

Klöster des Halveti-Kasimi-Cami’a-Ordens in Palästina

FRA

Zaouias de la Confrérie Soufie al-Qâsimî al-Khalwatiyya al-Jâmi’a en Palestine

ARA

زوايا طريقة القاسمي الخلوتية الجامعة

YAZAR

Naile BALTACI

ORCID 0000-0002-6002-0658

Burhan BALTACI

ORCID 0000-0001-5990-7131

KİTAPTA

s. 898–900

Atıf al

“Tekke” bir şeyhin yönetiminde tasavvuf inin verildiği mekân anlamında kullanılmaktadır. Tekkeler farklı dönemlerde ve çeşitli coğrafyalarda “zaviye, hankah, dergâh, , âsitâne, buk‘a, imaret, düveyre, savmaa, mihrap, tevhidhâne, harâbat” gibi farklı isimlerle anılmıştır. Bazı durumlarda ise tekkelerin daha küçük yapıları “zaviye” olarak adlandırılmıştır (Kara, 2011: 40; 368vd). Ayrıca “zaviye” kelimesi “bir şeyh ile dervişlerinin yaşadığı küçük kapsamlı tekkeler” anlamında da kullanılmıştır (Tanman & Parlak, 2011: 40, 370-379).

Kâsimi Câmi‘a Tarikatı tarikatının ’deki yaygın kollarından birisidir. Halvetîlik (Halvetiyye) Ömer el-Halvetî’ye (ö. 800/1397-98) nispet edilen yaygın bir tarikattır (Uludağ, 1997: 15, 393-395). Kâsimi Câmi‘a Tarikatı özellikle eş-Şeyh Muhammed Husniddîn el-Kâsimî zamanında Filistin’de pek çok zaviye inşa etmiş, kendisinden sonra gelen şeyhler de bu geleneği devam ettirmiştir (bkz. el-Kâsimî, 2010: 13vd.; el-Mısrî, 2010: 16vd.)

Filistin’de el-Kâsimî el-Halvetî el-Câmi‘a Tarikatı’na bağlı çok sayıda zaviye vardır. Bunlar inşa edildikleri bölgelere göre şu şekilde sayılabilir: Muhammed Husniddîn el-Kâsimî Zaviyesi el-Halîl şehrinin girişindedir ve “Mescidu’l-Haras” olarak da bilinmektedir. Bu zaviyeyi Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1363/1944 yılında inşa ettirmeye başlamıştır. Zaviyenin tamamlanması ise kardeşi ve halifesi Abdülhayy el-Kasimî’ye nasip olmuştur. Eski Halil şehrinin ortasındaki Bîru’l-Humus mıntıkası Hâretü’ş-Şeyh’te yer alan Hayreddin eş-Şerîf Zaviyesi ise 1919-1925 (h. 1338-1344) yılları arasında irşat vazifesini yürüten Hayreddin eş-Şerîf tarafından yaptırılmıştır. El-Halîl şehrinin kuzeybatısında yer alan Noba’da bulunan zaviyeler; Doğu Noba Zaviyesi, Abdurraûf el-Kâsimî Zaviyesi ve Batı Noba Zaviyesi olmak üzere üç tanedir. Beyt Ûlâ Zaviyesi, Halil şehrinin 16 kilometre batısındaki Beyt Ûlâ’da bulunur. Zaviyeyi Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1361/1942 yılında yaptırmıştır. Beyt Ûlâ şehrindeki Ümmü Allâs Zaviyesini Abdülhayy el-Kasimî 1378/1958’de yaptırmıştır. Zaviyenin yıkılmasının ardından yerine Yâsîn b. Muhammed Husniddin el-Kâsimî 1396/1976’da yeni bir zaviye inşa ettirmiştir. Sûrîf Zaviyesi, Halil şehrinin kuzeybatı yönünde, şehre 25 kilometre uzaklıktaki Sûrîf şehrindedir. Zaviyeyi ilk yaptıran Şeyh Abdurrahman eş-Şerîf’tir. Çeşitli defalar yıkılıp yapıldıktan sonra en son Muhammed Husniddîn el-Kâsimî tarafından yaptırılmıştır. Devâyme, Halil şehrine 28 kilometre uzaklıkta, İznâ kasabasına yakın bir bölgededir. Devâyme gruplarca işgal edildiği 1368/1949 yılından beri harabe bir yerleşimdir. Hasan Hüseyin Amr tarafından Devâyme köyüne inşa ettirilen zaviye Muhammed Husniddîn el-Kâsimî tarafından yenilenmişti. Zaviye 1368/1949 yılında, ler tarafından tamamen yıkılmıştır. Halvetiyye’nin Filistin’deki merkezlerinden Halil şehrine yakın olması hasebiyle Kâsimi Câmi‘a tarikatı Beytlehem’de daha fazla yayılmıştır. Burada üç zaviye inşa edilmiştir. Bunlar Havsân Zaviyesi, Nehhâlîn Zaviyesi ve Bettîr Zaviyesidir. Bu zaviyeler Beytlehem Zaviyeleri da olarak bilinmektedir. Havsân Zaviyesinin yer aldığı Havsân Köyü Beytlehem’in 8 kilometre batı tarafındadır. Bu zaviyeyi Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1354/1935 yılında inşa ettirmiştir. 1401/1981’de yıkılarak yerine yeni bir zaviye inşa edilmiştir. Nehhâlîn beldesi ise Beytlehem’in 13 kilometre güneybatısındadır. Buradaki Nehhâlîn Zaviyesini Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1362/1943 yılında inşa ettirmiştir. Bettîr kasabası Beytlehem’in 8 km. güneybatısındadır. Bettîr Zaviyesini Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1351/1932 yılında inşa ettirmiştir. Tarikat, bölgesinde erken dönemlerde yayılma göstermiştir. Gazze Şeridi’nde tarikatın, Cibaliyâ Kampı Zaviyesi ve Deyru’l-Belah Zaviyesi olmak üzere iki zaviyesi bulunmaktadır. 1374/1954 yılında Abdülhayy el-Kâsimî tarafından inşa ettirilen Cibaliyâ Kampı Zaviyesi, 1402/1982 yılında yeniden inşa edilmiştir. Deyru’l-Belah Zaviyesi’nin yapımı ise 1412/1991 yılında eş-Şeyh Afîf el-Kasimî tarafından tamamlanmıştır (Recûb, 2022: 71vd). ’in 2023 tarihinden beri süregelen ve soykırıma varan Gazze’ye saldırılarından sonra bu bölgedeki zaviyelerin durumu hakkında bilgi alınamamaktadır.

Bîr-i Bûrîn Zaviyesi işgal altındaki Filistin zaviyelerindendir. Muhammed Husniddîn el-Kâsimî zamanında inşasına başlanan zaviyeyi Abdülhayy el-Kâsimî 1365/1946 yılında tamamlamıştır. El-Beled Zaviyesi Bâga el-Ğarbiyye’nin ortasındadır. Muhammed Husniddîn el-Kâsimî zamanında inşa edilen ve günümüzde hala ayakta olan zaviye son olarak 1396/1976’da yeniden inşa edilmiştir. Şeyh Abdurraûf el-Kâsimî’nin 1428/2007’de yaptırdığı Seyyidî Abdurraûf Zaviyesi, Bâga el-Ğarbiyye şehrinin kuzeydoğusundadır. Cet şehrinin ortasındaki Cet Zaviyesini Muhammed Husniddîn el-Kâsimî 1354/1935 yılında inşa ettirmiştir. Dulkerm Vilayeti Zaviyeleri arasında Zeytâ Zaviyesi, Sayda Zaviyesi, Attîl Zaviyesi, İllâr Zaviyesi, Bîru’s-Sikke Zaviyesi, Deyru’l-Gusûn Zaviyesi bulunur. Tarikatın Râmallah, el-Bîra ve Eriha’daki zaviye sayısının azlığı bu bölgede yayılma hızının düşük olduğunu göstermektedir. Buradaki zaviyeler Rantîsî Zaviyesi ve Aynu’s-Sultân Kampı Zaviyesi’dir (Recûb, 2022: 93 vd.).

İsrail’in işgalinden önce, Kâsimî Halvetî Tarikatı Filistin’in çeşitli bölgelerinde yayılmıştı. Yüzlerce köy ve kasabanın işgal edilmesi ve halkın sürgün edilmesi neticesinde tarikata bağlı bu bölgedeki bütün zaviyeler yok edilmiştir. Bunlar arasında Beyt Nebâlâ Zaviyesi, Zernûka Zaviyesi, el-Kubâb Zaviyesi, Esdûd Zaviyesi, Zikrîn Zaviyesi, Hatta Zaviyesi, Irak el-Münşiye Zaviyesi, Büreyr (eş-Şurefâ) Zaviyesi, Necd Zaviyesi sayılabilir. Muhammed Husniddîn el-Kâsimî tarafından inşa ettirilen bu zaviyeler 1368/1949 yılında tamamen yok edilmiş; yerlerine ise siyonist işgalciler tarafından gasp birimleri kurulmuştur. Bunlar Beyt Nehimya, Kfar Truman, Giv’at Brenner, Gan Şlomo, Zernûka, Ebalon, Kfar b. Nûn, Gan Hedrûm, Bni Drum, Ştülim, Izyahu, Kiryat Gat, Haiel, Zûhar, Brober, Sderot, HaNer gibi gasp birimleridir (Recûb, 2022: 112vd).

Bir kısmı yok edilen, çoğunluğu ve işgal ile karşı karşıya kalan zaviyeler bulunmaktadır. Filistin topraklarında dinî, kültürel ve sosyal hayatın önemli bir parçası olan Kâsimî Halvetî Tarikatı’na ait zaviyeler, İsrail işgaliyle birlikte sistematik bir yıkıma uğramıştır. Bu zaviyelerin ortadan kaldırılması, yalnızca bir tasavvuf geleneğinin silinmesi değil, aynı zamanda Filistin halkının tarihî ve kimliksel hafızasının hedef alındığının da açık bir göstergesidir. İşgal sonrasında bu dini mekânların yerine inşa edilen siyonist gasp birimleri, işgal politikalarının topyekûn bir kültürel tahribat boyutuna sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu süreç Filistin’in dini ve kültürel mirasının korunmasının1 ne derece hayati olduğuna işaret etmektedir.

KAYNAKÇA

  • el-Kâsimî, Afîf b. Muhammed Husniddîn (2010). Edvâ’ alâ Tarîkati el-Kâsimî el-Halvetiyye el-Câmi‘a. Bâga el-Ğarbiyye: Merkezu’d-Dirâsât el-İslâmiyye ve’l-Mahtûtât.
  • el-Mısrî, Leylâ Ali (2010). Şeceratü’n-nûri’z-zekiyye fî terâcimi’s-sâdeti meşâyihi Tarîkati el-Kâsimî el-Halvetiyye el-Câmi‘a. Bâga el-Ğarbiyye: Merkezu’d-Dirâsât el-İslâmiyye ve’l-Mahtûtât.
  • Kara, Mustafa (2011). “Tekke”. TDV İslam Ansiklopedisi, 40, 368-370.
  • Recûb, Ziyad Ahmed Cebr (2022). Filistin el-Kâsimî el-Halvetî el-Câmi‘a Tarikatı Hicrî 1300-1435 Yılları Arasında Gelişimi, Sosyal ve Eğitim Hizmetlerindeki Yeri, çev.: Pehlul Düzenli. İstanbul: Aktif Matbaası.
  • Tanman, M. Baha & Sevgi Parlak (2011). “Tekke (Mimari)”. TDV İslam Ansiklopedisi, 40, 370-379.
  • Uludağ, Süleyman (1997). “Halvetiyye”. TDV İslam Ansiklopedisi, 15, 393-395.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Qleibo, Ali (2020). “Filistin Kırsalında Tasavvuf: El-Kasimî Halvetî Camia Tarikatı”. Sabah Ülkesi, (64) 138-141.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Baltacı, Naile - Baltacı, Burhan. “Kâsimî Halvetî Câmi‘a Tarikatı Zaviyeleri”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 898-900. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.