İçeriğe geç
TA · TARİH2 dk okuma · s. 83–85

Afgan Tekkesi

İNG

Zawiya al-Afghani

ALM

Afghanische Tekke

FRA

Zaouïa al-Qadiriyya / al-Afghaniyya

ARA

الزاوية القادريّة / الأفغانيّة

YAZAR

İsa YALÇIN

ORCID 0000-0002-1735-2489

KİTAPTA

s. 83–85

Atıf al

Afgan Tekkesi (Al-Zāwiya al-Afghāniyya), döneminde Kudüs’te hacıların ve konaklama ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla stratejik bir konumda inşa edilen önemli misafirhanelerden biridir. Barkuk Sokağı’nın kuzey yakasında, ’in kuzeybatısında yer alan tekke, hicrî 1043 (milâdî 1633) yılına tarihlenen bir kitabeye sahiptir (Bahat, 1990: 33). Mescid-i Aksâ’nın Gavanime Kapısı’nın kuzeybatısında yer alan ve Kudüs Valisi Muhammed Paşa tarafından kurulan bu zaviye, Nakşibendiye Zaviyesi ile yan yanadır (Natsheh, 2000: I/608; 2000a: II/917). Afgan Tekkesi, 17. yüzyılın ilk yarısında, aslında Özbek Tekkesi’ne ait bir arazi üzerinde inşa edilmiştir. Başlangıçta Afgan dervişler veya hacılar için değil, Kâdirî tarikatına mensup Sufiler için ayrılmıştır. 1633 tarihli vakfiyede, tekkenin Şeyh Abdülkadir Geylani’ye (ö. 561/1166) bağlı Kâdirî dervişlerinin yararına vakfedildiği ifade edilmektedir. Bu bakımdan İslâm dünyasında Kadirî tasavvuf yolunun kurucusu olan Şeyh Abdülkadir Geylani’ye atfedilen tekke, “Kâdirî Tekkesi” olarak da adlandırılmaktadır (Zarcone, 2009: 93). Yapının, ibadet yeri ve konaklamanın yanı sıra Sufi merkezi olarak işlev görmesi Kudüs’teki tasavvufi hayatın gelişiminde oynadığı rolü de ortaya koymaktadır.

Afgan Tekkesi (GZT)

Kudüs’teki nadir yapılardan biri olan Kâdirî Zâviyesi, özgün mimari tasarımını ve dokusunu herhangi bir köklü değişikliğe uğramadan korumuştur ve günümüzde de aslî işlevini sürdürmektedir. Vakıflar tarafından desteklenen bu zaviye hem Kudüs’ün yerli halkı hem de şehre gelen misafirler tarafından sıkça ziyaret edilmektedir. Günümüzde bu yapı, Kudüs’te yaşayan bir grup Afgan tarafından yönetilmekte ve kullanılmaktadır.

Afgan Tekkesi’ne bakıldığında kesme taş kullanılarak inşa edildiği ve mimari açıdan özgün detaylar taşıdığı anlaşılmaktadır. Giriş kısmı, basık kemerli olup, sivri kemerli bir nişin içine yerleştirilmiş, nişin yanlarına oturma sekileri eklenmiştir. Üç adet kitabenin bulunduğu yapıda, Kâdiriyye tarikatına bağlı olduğunu gösteren asıl inşa kitabesi öne çıkmaktadır. Özbek Tekkesi’nden bakıldığında dikdörtgen planlı bu ana yapının, iki kubbe ile örtüldüğü görülmektedir. Ayrıca, Barkuk Sokağı’na bakan bölümde, barınma amacıyla kullanıldığı düşünülen ve iki dikdörtgen pencereye sahip tek katlı bir kanat da bulunmaktadır (Tanman & Çobanoğlu, 2001: 525). Zaviye, çok sayıda penceresi bulunan bir cami, caminin kuzeyinde yer alan mutfak ve şeyhin ikamet ettiği, içinde bir ocağın bulunduğu geniş bir evden oluşmaktadır. Ayrıca yoksulların giysilerini yıkamak için kullanılan taş bir havuz da yapının önemli unsurlarındandır. Kâdiriyye tarikatına mensup yoksulların inzivaya çekildiği on bir hücre, zaviyenin batısında ve güneyinde yer almaktadır. Bunun yanı sıra zaviye, yağmur suyunun depolandığı üç sarnıca ve ekim için kullanılan geniş bir bahçeye de sahiptir (Geniş bilgi için bkz. Natsheh, 2000a: II/918-919). Bu unsurlar, zaviyenin ibadet ve barınma gibi temel ihtiyaçları karşılamanın yanında, sosyal dayanışma ve yardımlaşma için önemli bir merkez olduğunu da göstermektedir.

Osmanlı eyaletlerinin yanı sıra Orta Asya, ve Afganistan gibi daha çok doğudan gelip ca giden Müslümanların Kudüs’ü görmeleri (Çakmak, 2024: 266), orada konaklamaları hatta burada belli bölgelerden, tarikatlardan gelen insanlar için sabit mekanlar inşa etmeleri Mekke ve Medine’den sonra bu şehre de atfedilen kutsiyeti anlatmaktadır. Bu durum, Kudüs’ün İslam dünyasında ortak manevi mirasın paylaşıldığı ve farklı geleneklerin bir arada var olabildiği merkezi şehir olarak önemini ortaya koymaktadır. Afgan Tekkesi de tıpkı Özbek Tekkesi, Hindîler Tekkesi ya da Kuzey Afrika Müslümanlarının adını taşıyan yapılar1 gibi bu ortaklığın önemli ve yaşayan bir parçası olarak görülebilir.

KAYNAKÇA

  • Bahat, Dan (1990). A Selection of Ottoman Structures in the Old City of Jerusalem. Jerusalem: The Open University of Israel.
  • Çakmak, S. (2024). “Kudüs’teki Özbek Tekkesinde Bulunan Çağatayca Yazmalar”. Selçuk Türkiyat, (61), 263-287.
  • Natsheh, Yusuf (2000). “Arhitectural Survey: Catalogue of Buildings”. Sylvia Auld & Robert Hillenbrand (Ed.), Ottoman Jerusalem: The Living City 1517–1917, I (s. 583-656). London: Altajir World of Islam Trust.
  • Natsheh, Yusuf (2000a). “Arhitectural Survey: Catalogue of Buildings”. Sylvia Auld & Robert Hillenbrand (Ed.), Ottoman Jerusalem: The Living City 1517–1917, II (s. 657-1086). London: Altajir World of Islam Trust.
  • Tanman, M. Baha & Çobanoğlu, Ahmet Vefa (2001). “Osmanlı Döneminde Kudüs: Kent Dokusu Mimarlık ve Çini Sanatına İlişkin Bir Araştırmanın İlk Sonuçları/Mimarlık”. Ebnem Ercebeci & Hayriye Topcuoğlu (Ed.), Ortadoğu’da Osmanlı Dönemi Kültür İzleri Uluslararası Bilgi Şöleni Bildirileri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
  • Zarcone, Thierry V. (2009). Sufi Pilgrims from Central Asia and India in Jerusalem. Japan: Center for Islamic Area Studies at Kyoto University.

OKUMA ÖNERİLERİ

  • Eroğlu Memiş, Şerife (2021). Osmanlılaşma ve Yerel Ağlar Arasında Kudüs’te Vakıf, Toplum ve Devlet (1703-1831). İstanbul: Libra Kitap.
  • Hawari, Mahmoud; Natsheh, Yusuf & Al-Ju’beh, Nazmi (2014). Pilgrimage, Sciences and Sufism: Islamic Art in the West Bank and Gaza (Islamic Art in the Mediterranean). Viyana: Museum with No Frontiers.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Yalçın, İsa. “Afgan Tekkesi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 83-85. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.