Kaktüs
İNG
Cactus
ALM
Kaktus
FRA
Cactus
ARA
صبّار
Kaktüs (sabır), zor iklim koşullarına dayanıklı bir bitkidir. Su tutan gövdesi ve keskin dikenleri sayesinde kurak topraklarda uzun süre hayatta kalabilen kaktüsler, köylerinin çevresini yüzyıllardır sarıp sarmalamaktadır (Berger, 2019). Bu bitki, Filistin’de toprağın sınırlarını belirlemenin yanı sıra bir çit gibi araziyi koruma amacıyla da kullanılmaktadır (Abufarha, 2008: 346). in yaşamı ile kaktüs bitkisi arasında güçlü bir benzerlik bulunur. Filistinliler de kendi topraklarını korumak için zor şartlarda direnmekte ve sabretmektedirler. Dolayısıyla kaktüs, onlar için direncin ve sabrın simgesidir. Filistinliler, zorluklarla karşılaştıklarında bu nedenle “sabır as-sabbar” (kaktüsün sabrı) tabirini kullanmaktadır (Abufarha, 2008: 347).
Nicola Sayigh (1863-1942) ve yetiştirdiği Zulfa el Sa’di (1905-1988) gibi sanatçılar, yaptıkları eserlerle ’e karşı ve meydan okumayı simgeleyen kaktüs betimlemelerini yaygınlaştırmışlardır. sanatçı Asım Abu Shaqra (1961-1990), bu sembolü farklı biçimlerde kullanarak hem bireysel kimlik arayışını hem de Filistin halkının kolektif sını yansıtmıştır. Özellikle görsel sanatlar alanının önemli isimlerinden olan kuzeni Walid Abu Shaqra (d. 1946) ile paylaştığı ailevi ve kültürel arka plan, bu ortak simgeyi daha da anlamlı kılmaktadır. Her iki sanatçı da Filistinlilerin aidiyet duygularının çok katmanlı yapısını metaforik biçimde ortaya koymuştur (Boullata, 2001: 70-71).
Kaktüs, Filistinlilerin kolektif hafızasında güçlü bir anlatı olarak varlık göstermektedir. Filistinli şair ve yazar Mahmûd Derviş’in (1941-2008) Kaktüsün Sonsuzluğu adlı şiirinde anlattığı babasının İsrail askerleri tarafından dikenli kaktüs üzerinde iki gece sorguya çekilmesi hikâyesi bir halkın cesur duruşunu çarpıcı biçimde yansıtmaktadır (Can, 2023; Derviş, 1989):
Oğlum, hatırla! Burada İngilizler tuttular
Babanı iki gece kaktüs dikenleri üstünde
O asla itiraf etmedi. Sen de büyüyeceksin ey Oğlum,
Tüfeklerini miras alanlara anlatacaksın
Demirler üzerindeki kanın öyküsünü…
Filistinli sanatçı Ahmad Yaseen (d. 1995) de kaktüs bitkisini sanatının temel malzemesi olarak kullanmıştır. Yaseen, “Yalnızca umutsuzluk değil, aynı zamanda bir umut ışığı da sağlayan öğeler çiziyorum.” şeklindeki sözleri ile Filistin topraklarında barışa duyduğu özlemi dile getirmiştir. Yaseen; savaşın ortasında doğan bebekleri, dikenli kaktüslerin koruduğu köylerde yaşam mücadelesi veren ihtiyarları ve halkına yalnızca umut değil, can da veren kaktüs meyvelerini yiyen ı bu kaktüsler üzerine resmetmiştir. Sözü edilen bu sanat eserleri, Filistin kimliğini ve Filistinlilerin ana vatana geri dönüş1 umudunu güçlendirmektedir (Dunne, 2016).
Hazırladığı menülerde kaktüs meyvelerini kullanmasıyla ünlenen Filistinli şef Fadi Qattan, kaktüs bitkisine politik bir anlam yüklemiştir. İsrail işgali altındaki ’da yaşayan Qattan’ın yemek sanatı ile dile getirdiği mesaj, Filistinlilerin mülksüzleştirilmelerini simgelemektedir2. Qattan, bu durumu “efsanevi bir sembolizm” olarak nitelendirmektedir (Berger, 2019).
Kaktüs, Filistin dışında da büyük yankı bulmuştur. Brooklyn’de yaşayan Tunuslu ressam Emna Zghal (d. 1970), Filistin’in yaşadığı haksız işgale sanatın gücünü kullanarak tepki vermiştir. Zghal, Filistinli şair Nasser Rabah’ın (d. 1963) In The Endless War adlı şiirinin Arapça ve İngilizce versiyonlarını kullanarak siyasî haritalar ile kaktüs desenlerini iç içe geçirdiği Gaza Cactus isimli bir çalışma yapmıştır (Zghal, 2024). Kompozisyonun haritasını temsil eden bölümünde, Rabah’ın savaşın yıkıcılığını ve içinde bulunulan kısırdöngüyü konu edinen şiirinden parçalar yer almaktadır.
Haksız ve acımasız İsrail işgaline karşı yıllardır inatla direnen Filistin halkı için kaktüs, yalnızca bir bitki değildir; bir ulusun kendi hafızasına, kültürüne ve toprağına sıkı sıkıya bağlı olmasının simgesidir. Bu dikenli ve dayanıklı bitki hem Filistin coğrafyasında hem de Filistin diasporasında, kendi kimliğine sahip çıkmanın ve tüm olumsuzluklara rağmen kararlı bir varoluş mücadelesi vermenin çarpıcı bir göstergesidir. Kaktüs zamanla politik hafızaya da kazınmış; uluslararası arenada Filistin halkına verilen desteğin3 sembollerinden biri hâline gelmiştir. En çetin doğa ve iklim koşullarına rağmen hayatta kalabilen kaktüs, Filistin halkının kolektif direniş ruhunun ve sarsılmaz iradesinin hem edebî hem de görsel sanatlardaki çarpıcı bir ifadesidir.
DİPNOTLAR
- 1.Ayrıca bkz. Geri Dönüş Hakkı
- 2.Ayrıca bkz. Mülkiyet-1; Mülkiyet-2; Mülksüzleştirme; Yerinden Etme
- 3.Ayrıca bkz. BDS Hareketi; Dijital İntifada; Elektronik İntifada; Uluslararası Dayanışma Hareketi
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Abufarha, Nasser (2008). “Land of Symbols: Cactus, Poppies, Orange and Olive Trees in Palestine”. Identities, 15 (3), 343–368.
- Berger, Miriam (2019). “The Prickly Symbolism of Cactus Fruit in Israel and Palestine”. Atlas Obscura. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://www.atlasobscura.com/articles/what-does-sabra-mean.
- Boullata, Kamal (2001). “Asim Abu Shaqra: The Artist’s Eye and the Cactus Tree”. Journal of Palestine Studies, 30 (4), 68–82.
- Can, Betül (2023). “Filistinli Şair Mahmûd Derviş’in ‘Kaktüsün Sonsuzluğu’ Adlı Şiirinin Türkçe Çevirileri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz”. Söylem Filoloji Dergisi (Çeviribilim Özel Sayısı), 344-362.
- Derviş, Mahmûd (1989). Kaktüsün Sonsuzluğu. Beyrut: Riad El-Rayyes Books.
- Dunne, Carey (2016). “An Artist Paints Hopeful Portraits of Palestinians on Cactus Pads”. Hyperallergic. Erişim Tarihi: 17.06.2025, https://hyperallergic.com/286319/an-artist-paints-hopeful-portraits-of-palestinians-on-cactus-pads/
- Johnson, Arthur T.; Smith, H. A. & Stockdale, Adrian P. (2019). Plant Names Simplified: Their Pronunciation Derivation & Meaning. Sheffield: 5M Publishing.
- Vidar (2024). “8 Pics: Palestinian Artist Paints the Suffering of his People on Cactus Plants: Artist Ahmad Yasin”. Street Art Utopia. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://streetartutopia.com/2024/03/05/8-pics-palestinian-artist-paints-the-suffering-of-his-people-on-cactus-plants/
- Zghal, Emna (2024). “Gaza Cactus”. Emna Zghal. Erişim Tarihi: 20.06.2025, https://www.emnazghal.com/gaza-cactus.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Cengiz, Aleyna Bilge. “Kaktüs”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 876-878. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.