İçeriğe geç
EK · EKONOMİ4 dk okuma · s. 260–262

Boykot ve İslam

İNG

Boycott and Islam

ALM

Boykott und Islam

FRA

Boycott et Islam

ARA

المقاطعة والإسلام

YAZAR

Saim KAYADİBİ

ORCID 0000-0002-4753-4216

KİTAPTA

s. 260–262

Atıf al

Boykot adaletsizliğe, haksızlığa, sömürüye, zulme, vahşete, soykırıma ekonominin imkânlarını kullanarak bir başkaldırının manifestosu olarak kullanılmaktadır. sonrasında kesintisiz ve sessiz e dönüşmüş bir kavram haline gelmiştir.

Boykot bir bakıma Efendimizin öğretisinin hayata yansımış bir halidir. “Kim bir kötülük görürse, onu eliyle değiştirsin. Şayet eliyle değiştirmeye gücü yetmezse, diliyle değiştirsin. Diliyle değiştirmeye de gücü yetmezse, kalbiyle düzeltme cihetine gitsin ki bu imanın en zayıf derecesidir” (Ahmed b. Hanbel, 2001: 18/79). Zulme karşı bir Müslümanın duruşunu ifade eden bu hadisi şerif aslında boykotla neler yapılabileceğinin de işaretidir. Müslümanlar fiili olarak ’de yaşanan soykırıma karşı duramıyorlarsa, en azından; siyasi, ve sosyal araçlar kullanılarak, savaşmanın bir yöntemi olan boykotla karşı duruşlarını gösterebilmelidirler.

İslam topyekûn bir yaşam biçimidir. Nerede bir kötülük görürse onu yok etmekle memurdur. Dinin varlık kazanabilmesi için makāṣid anlayışının, “def‘ul mefsedeh ve celbul menfa‘ah” temelinde hayata geçirilmesi gerekir. Kötülere karşı boykot uygulaması da cihadın bir parçasıdır. Özellikle Müslüman toplumların bir devlet bünyesinde temel görevleri, yeryüzünü ıslah etmek için var güçleri ile çalışmak olmalıdır. Evrensel bir kavram olarak bu anlayış da cihad kavramı ile varlık kazanabilir (Kayadibi, 2022: 191). Fiili cihadın mümkün olmadığı durumlarda boykot devreye girer. Öyle ki boykot sayesinde fiili mücadele ile elde edilemeyecek birçok kazanımlar elde edilebilir çünkü sömürgeciler için çıkarlar çok önemlidir.

Bu yüzden boykot, günümüz şartlarında bütün Müslümanlar üzerine farzı ayn olan iktisadi bir cihad yöntemi olarak durmaktadır. İnsan olmanın verdiği bilinçle ve Müslüman bir şahsiyete yaraşır duruşla, eylemleriyle i yıldırmaya çalışan ’in ve İsrail’i destekleyen firmaların mallarının boykot edilmesi onlarla mücadele etmenin en etkili yöntemlerden biridir. Bu firmaların desteğiyle büyüyen siyonist cemiyetler ve örgütlerin, birçok alanda ve şekilde İslamiyet’e karşı mücadele ettikleri yanı sıra aynı çevrelerin İsrail’in kuruluşunda ve şimdi zorbalığını sürdürmesinde de etkili oldukları bilinmektedir (Anadol, 2004: 39).

İsrail’e karşı boykot girişimlerinin geçmişi 1922’ye dayanmaktadır. Filistin’in hamisi devletinin yıkılmasından sonra Filistin’deki nüfusuna ekonomik olarak zarar verme amacıyla, Arap liderler tarafından bir boykot organize edilmişti. Yine 1933’te Yahudi işletmelerinin boykot edilmesine yönelik Suriye-Filistin Kongresi Arap Yürütme Komitesi’nin bir girişimi olmuştur. Arap İşçi Federasyonu 1934’te ve Filistin Arap liderliği de 1936’da boykot çağrıları yapmışlardır (Feiler, 2002: 54–57). Aynı şekilde 1945 yılında Arap Birliği başka bir boykot kampanyasına imza atmıştır (Horowitz, 2011: 91). Tüm bu boykot etme çabaları, güçlerin desteği ile bir 1 olarak İsrail’in kurulmasından önce, diğer mücadelelerin yanı sıra ekonomi alanındaki tepkileri göstermesi açısından önemlidir.

Haziran 2014 yılında İslam İşbirliği Teşkilatı (İİT), üyelerini İsrail’e yönelik boykota katılmaya çağırmış (İİT, 2014), Mayıs 2018’de ise ’de yaşanan olaylar ve Kudüs’te büyükelçiliğinin açılması sebebiyle bu çağrı yenilenmişti. Türkiye’de de siyasi tepkilerin yanı sıra Filistin’de yaşananlar sivil girişimler tarafından protesto edilmiş, İsrail menşeli malların boykot edilmesi yönünde kampanyalar yapılmıştır (Duruk, 2021: 15).

Girişilen boykot eylemlerinin sonuç verebilmesi sürdürülebilir olmasına bağlıdır. Aynı zamanda, boykotlu firmalara alternatif firmaların tespit edilmesi gerekir. Boykot eyleminin işe yaradığı rakamlardan rahatlıkla görülebilir. 2023 Ekim ayı temel baz alındığında, Türkiye’den İsrail’e yapılan ihracatın 347 milyon dolar seviyesinde olduğu, bir önceki yılın ihracat verisinin ise 489 milyon dolar olması ihracatta yüzde 30 oranında bir düşme gerçekleştiğini göstermektedir. Benzer şekilde, İsrail’den yapılan ithalat Ekim 2022 tarihinde 240 milyon dolar civarındayken, Ekim 2023 tarihinde 98 milyar dolara düşmüştür (İslamİktisadı.Net, 2024). Sonraki istatistikler duyarlılığın daha da arttığını göstermektedir. Yanı sıra T.C. Ticaret Bakanlığı’nın verilerine göre, öncelikli olarak İsrail’e ihracatı kısıtlanması gereken 54 çeşit ürün grubu belirlenmiştir (T.C. Ticaret Bakanlığı, 2024).

Ekonomik, siyasi, sosyal ve askeri boykotun yanında, akademik boykotu da ihmal etmemek gerekir. Akademik dünya ile silah endüstrisi arasında doğrudan bir bağ vardır. Dünyanın en büyük silah üreticilerinin; teknolojik, askeri ve istihbarat endüstrisinin tasarım ve geliştirilmesinde akademi kilit rol oynamaktadır. İslam dünyasında ve özellikle Türkiye’de akademik boykot, İsrail üniversitelerinin denkliğinin iptal edilmesi, İsrail ile bağlantılı akademik dergilerin, yayınların, ortak çalışmaların, işbirliklerin, değişim programlarının geçersiz sayılması gibi yöntemler kullanılmalıdır (Zatari, 2024).

Türkiye’de 2008, 2010, 2014, 2018 ve 2021 yıllarında öne çıkan boykot eylemleri gerçekleştirilmiş, Ekim 2023 sonrasında ise boykot çağrılarının sayısı ve büyüklüğü artmıştır. Son 16 yılda yapılan boykot çağrıları genel itibarıyla karşılık bulmuş ve etkili de olmuştur. Ancak, etkinin sürdürülebilir olması için boykotun bir tüketim kültürü haline dönüştürülmesi gerekmektedir (Maraşlı & Çelik, 2025).

Gazze’de, İsrail’in vahşice, tüm dünyanın gözü önünde ve başta ABD olmak üzere emperyalist güçlerin desteği ile gerçekleştirdiği soykırım, on binlerce ve on binlerce ın katledilmesi ile devam etmektedir. Enkaz altında kalanların ve kayıpların da ciddi oranlara ulaştığı anlaşılmaktadır. Bu soykırım, şehirlerin neredeyse tamamının tahrip edildiği ve insanların yerlerinden edildiği insanlık tarihinin en trajik olaylarından biridir (bkz. Uçar vd., 2025). Bu zulme karşı boykot eylemi, İslam’ın ilk devirlerinden beri var olagelen, sessiz direniş etkisi yaratabilecek bir gücü olduğu anlaşılmaktadır. Boykotun, özellikle fiili mücadele imkânlarının olmadığı durumlarda kullanılabilecek çok etkili bir araç olduğu ve Filistin’de devam eden insanlık dışı vahşetin durdurulabilmesi için sivil inisiyatifin alacağı güçlü bir eylem türü olduğu görülmektedir.

KAYNAKÇA

  • Ahmed b. Hanbel (2001). Müsned (18. Cilt) thk. Şuayb el-Arnaût, Adil Mürşid ve Hüseyin el-Esed, Beyrut: Müessesetü’r-Risâle.
  • Anadol, Cemal (2004). İsrail ve Siyonizm Kıskacında Türkiye. İstanbul: Bilge Karınca.
  • Duruk, Cemal (2021). Silahsız Güç: Boykot. İstanbul: Sarmal Kitabevi.
  • Feiler, Gil (2002). “Arab Boycott”. Avraham Sela (Ed.), The Continuum Political Encyclopedia of the Middle East. New York: Continuum.
  • Horowitz, Irving Louis (2011). Culture and Civilization, Vol. 2: Beyond Positivism and Historicism. New Brunswick & London: Transaction Publishers.
  • İİT (2014). Dışişleri Bakanları Konseyi’nin Kırk Birinci Oturumunda Kabul Edilen İsrail Boykot Ofisi Kararı İslami İşbirliği Alanlarını Araştırma Oturumu Cidde, Suudi Arabistan Krallığı, 18-19 Haziran 2014 (20-21 Şaban 1435h). Erişim Tarihi: 26.09.2025, https://www.oic-oci.org/docdown/?docID=317&refID=24&utm_.
  • İslamİktisadı.Net (2024). İsrail Boykotunun Ön Sonuçlar. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://islamiktisadi.net/2024/02/09/israil-boykotunun-on-sonuclari/.
  • Kayadibi, Saim (2022). The State and Policies of an Islamic Government. Kuala Lumpur: IIUM Press, IIIT.
  • Maraşlı, Ozan & Çelik, Şükrü Çağrı (2025). “Türkiye’de Boykotun Firma Satışlarına Etkisi Üzerine Bir İnceleme”. İLKE. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.ilkeanaliz.net/2025/04/11/turkiyede-boykotun-firma-satislarina-etkisi-uzerine-bir-inceleme/.
  • T.C. Ticaret Bakanlığı (2024). İsrail’e İhracat Kısıtlaması. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://ticaret.gov.tr/haberler/israile-ihracat-kisitlamasi.
  • Uçar, Mehmet Nuri; Aksoy, Halime Afra & Alais, Aysar (2025). İsrail’in Gazze’de Yardım için 2 Noktada Toplananlara Saldırısında 31 Kişi Hayatını Kaybetti, 176 Kişi Yaralandı. AA. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.aa.com.tr/tr/dunya/israilin-gazze-de-yardim-icin-2-noktada-toplananlara-saldirisinda-31-kisi-hayatini-kaybetti-176-kisi-yaralandi/3585631.
  • Zatari, Fadi (2024). “İsrail’e Karşı Akademik Boykot Nasıl Yapılabilir?”. Fokus+. Erişim Tarihi: 02.06.2025, https://www.fokusplus.com/odak/israile-karsi-akademik-boykot-nasil-yapilabilir.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Kayadibi, Saim. “Boykot ve İslam”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 260-262. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.