İçeriğe geç
EK · EKONOMİ3 dk okuma · s. 258–260

Boykot Ekonomisi

İNG

Boycott Economy

ALM

Boykottwirtschaft

FRA

Économie de Boycott

ARA

اقتصاد المقاطعة

YAZAR

Ömer Faruk TEKDOĞAN

ORCID 0000-0002-4397-1718

KİTAPTA

s. 258–260

Atıf al

Boykot ekonomisi kavramı, tüketicilerin belirli şirketlerden veya ülkelerden ürün ya da hizmet satın almayı topluca reddettiği, bu yolla memnuniyetsizliklerini ifade etmeyi ya da siyasi, sosyal veya etik meseleler üzerinde etkide bulunmayı amaçladığı, ambargo veya boykot uygulama sürecini ifade eden bir kavramdır. Bu kolektif tüketici davranışı genellikle, toplumsal normları ya da insan haklarını ihlal ettiği düşünülen aktörler üzerinde ekonomik baskı kurmayı hedeflemektedir. Özellikle ’in ’de sürdürdüğü soykırım bağlamında, İsrail’in militarist politikalarına ve ne karşı gösterilen tepkilerin bir parçası olarak öne çıkmaktadır. Bu çerçevede, tüketicilerin ve çeşitli örgütlerin İsrail ile ilişkili ürün, hizmet veya şirketlerden alışveriş yapmayı ya da bu aktörlerle etkileşime girmeyi reddettiği kolektif eylemleri kapsamaktadır.

sonrasında özellikle İsrail’i destekleyen hükümetlerin tutumlarından rahatsız olan, ancak doğrudan siyasi karar alma süreçlerine etki edemeyen geniş halk kitleleri, tepkilerini göstermek amacıyla ekonomik araçlarına yönelmiştir. Bu çerçevede, İsrail’le doğrudan ya da dolaylı ilişki içinde olan şirketlerin ürünlerine karşı yürütülen tüketici boykotları gerek bireysel gerek örgütlü düzeyde yaygınlık kazanmıştır. Boykot eylemleri, özellikle Batılı ülkelerde kitlesel protestolarla birlikte şekillenmiş; sokaklara çıkan insanlar bir yandan çeşitli gösteriler düzenlerken, diğer yandan İsrail’e ekonomik destek sağlayan aktörlere karşı farkındalık yaratmaya çalışmıştır (Bozkurt, 2025: 19). Bu süreçte öne çıkan, Boykot, Tecrit ve Yaptırımlar (BDS) Hareketi yalnızca bir protesto biçimi değil, aynı zamanda için özgürlük, adalet ve eşitlik taleplerini küresel düzeyde dillendiren bir sivil toplum organizasyonu olarak boykot faaliyetlerinin öncüsü konumuna gelmiştir. Hareket, İsrail’in politikalarını dönüştürmesi amacıyla, uluslararası kamuoyunu ekonomik baskı yoluyla harekete geçmeye çağırmakta ve bu yolla hem ekonomik hem de siyasi bir müdahale alanı oluşturmaktadır (Fahlevi, 2023: 7).

Boykot, hedef alınan aktörlerin İsrail ile olan ilişkisine göre farklı düzeylerde olmaktadır. En üst düzeyde boykot; devletlerin İsrail ile olan doğrudan ticari, diplomatik ve askeri ilişkilerini sınırlandırması veya tamamen sona erdirmesi çağrısını içerir. Bir sonraki düzey, çok uluslu şirketler ya da İsrail ekonomisine doğrudan katkı sağlayan özel sektör aktörlerine yöneliktir. Üçüncü düzeyde ise, doğrudan İsrail ya da İsrail’e açık destek veren şirketlerle ticari ya da finansal bağ kurmuş olan üçüncü taraf firmalar boykot kapsamına alınmaktadır (Yıldıran 2025: 36). Birinci düzeyde, İsrail’e silah satışının durdurulması, İsrail menşeli malların ithalatına yasak getirilmesi ya da serbest ticaret anlaşmalarının iptali gibi yaptırımlar sayılabilir. İkinci düzeyde, İsrail’de faaliyet gösteren, işgal altındaki topraklarda üretim yapan ya da İsrail ordusuna mal ve hizmet sağlayan küresel şirketlerin ürünleri hedef alınmaktadır. Üçüncü düzeyde ise, İsrail’le bağlantılı bir firmaya ürün tedarik eden veya onunla ortak projelerde yer alan başka bir şirket boykot kapsamına girebilir.

Boykot girişimleri, hedef alınan çok uluslu şirketlerin tamamen piyasadan silinmesine yol açmasa da bu firmaların ciddi ölçüde mali kayıplar yaşamasına neden olmuştur. Özellikle İsrail’e açık ya da dolaylı destek verdiği gerekçesiyle kamuoyunun tepkisini çeken; Coca-Cola, Procter & Gamble, McDonald’s ve Starbucks gibi küresel markalar 2023 yılı boyunca beklenen büyüme hedeflerine ulaşamamış, bazı durumlarda ise zarar açıklamak zorunda kalmıştır (Perspektif, 2024). McDonald’s, Starbucks, Coca-Cola, KFC, Nestlé ve Carrefour gibi küresel markalar, geniş çaplı tüketici boykotlarının hedefi haline gelmiş ve bu durum finansal sonuçlara da yansımıştır. McDonald’s’ın uluslararası satışlarındaki artış oranı 2022’nin son çeyreğinde yüzde 16,5 iken, 2023’te yüzde 0,7’ye düşmüştür. KFC’nin Güneydoğu Asya’daki bayisi QSR Brands, Malezya’da 100’den fazla şubesini geçici olarak kapatırken; Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da faaliyet gösteren Americana Restaurants ise gelirlerinde yüzde 15 düşüş bildirmiş ve yaklaşık 100 çalışanını işten çıkarmıştır (Ewe, 2024). Coca-Cola İçecek ve Burger King gibi markaların Türkiye’deki operasyonlarını yürüten bazı şirketlerin Borsa İstanbul Katılım Endeksi’ne girmesi üzerine, Türkiye Katılım Bankaları Birliği Merkezi Şer’i Danışma Kurulu hisse senedi ihraç standartlarında güncellemeye gitmiştir. Yeni düzenlemeye göre, temel İslami ve insani değerleri ihlal eden eylemleri açıkça desteklediğini beyan eden şirketlerin katılım finans ilkeleriyle bağdaşmadığı gerekçesiyle endeksten çıkarılacağı belirtilmiştir (TKBB, 2024: 5).

Boykot ekonomisi, bireysel tüketim tercihlerinin ötesine geçerek, ekonomik sistem içinde; siyasi, ahlâki ve insani duruşun bir yansıması haline gelmiştir. Bu yapı, yalnızca hedef alınan aktörleri değil, aynı zamanda küresel ticaret ağlarını ve yatırım kararlarını da dönüştürebilecek potansiyele sahiptir.

KAYNAKÇA

  • Bozkurt, Abdulgani (2025). “Aksa Tufanı Operasyonu, İsrail İşgali ve Boykot”. Yunus Emre Aydınbaş(Ed.), Finansal, Toplumsal ve Fıkhi Boyutlarıyla Boykot, (s.16-20). İLKE & İKAM.
  • Ewe, K. (2024, 30 Nisan). “Pro-Palestinian Boycotts Pose Existential Threat to Fast-Food Outlets in Some Countries”. Time. Erişim Tarihi: 04.06.2025, https://time.com/6972603/pro-palestinian-boycotts-fast-food-chains-israel-muslim-countries/.
  • Fahlevi, M. (2023). “Economic Diplomacy and Conflict Resolution: Harnessing The Economic Peace Leverage Theory in The Palestine-Israel Context”. Journal of Economics and Business Letters, 3 (5), 7-10.
  • Perspektif (2024). Boykot Büyük Şirketleri Nasıl Etkiledi? McDonald’s, Starbucks ve Coca-Cola. Erişim Tarihi: 04.06.2025, https://perspektif.eu/2024/02/07/boykot-buyuk-sirketleri-nasil-etkiledi-mcdonalds-starbuck-ve-coca-cola/.
  • TKBB (2024). Pay Senedi İhracı ve Alım-Satımı Standardı. Erişim Tarihi: 21.08.2025, https://tkbb.org.tr/upload/Pay%20Senedi%20I%CC%87hrac%C4%B1%20ve%20Al%C4%B1m-Sat%C4%B1m%C4%B1%20Standard%C4%B1.pdf.
  • Yıldıran, Sefa (2025). “İsrail İşgaline Karşı Dünyadaki Boykot Uygulamaları ve Etkileri” Yunus Emre Aydınbaş(Ed.), Finansal, Toplumsal ve Fıkhi Boyutlarıyla Boykot, (s.34-47). İLKE & İKAM.

ATIF İÇİN

ATIF İÇİN

Tekdoğan, Ömer Faruk. “Boykot Ekonomisi”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 258-260. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.