Türkiye (Tek Parti Dönemi)
İNG
Turkey (One-Party Period)
ALM
Türkei (Einparteienzeit)
FRA
Turquie (période du parti unique)
ARA
(تركيا (فترة حكم الحزب الواحد
Cumhuriyet tarihinin ilk çeyreğine denk gelen 1923-1949 dönemi, “Tek Parti Dönemi” olarak isimlendirilmektedir. Bu dönemde Türkiye’nin politikası, temel olarak Batı eksenli bir yaklaşım üzerine inşa edilmiştir (Kara, 2017: 26). Türkiye’nin ile politik ilişkilerinde ciddi bir gelişme görülmemiş ve 1940’lı yıllara kadar anlamda da neredeyse hiçbir faaliyet gerçekleşmemiştir. Bu durumun başlıca nedenleri arasında Türkiye’nin Cumhuriyetle beraber Batılılaşma yönündeki faaliyetleri ve Batılı devletlerin politikalarını benimseme stratejisidir. İnkılaplarla yeni bir yönetim ve yaşam tarzı kurma girişimleri Türkiye’nin dış politikasındaki duruşunu da etkilemiştir. Bu bağlamda, milliyetçilik ideolojisi ile hareket eden Cumhuriyet, imparatorluk yapısından ulus-devlet modeline geçişe doğru bir yol izlediğinden, Doğu toplumlarıyla olan geleneksel bağlarını ve siyasi birlikteliğini kasıtlı olarak asgari düzeye indirgemiştir (Berkes, 2012: 522).
Batı’nın ilerlemiş, Doğunun ise geri kalmış olduğuna dair inanç, bu süreçte Türkiye’nin yüzünü tamamen Batıya dönmesine neden olmuştur. Türkiye, Batılılaşmanın etkisi ile oluşan milli devlet inşası sürecinde ve ’nın hüküm sürdüğü Arap dünyasının sorunlarına kayıtsız kalmıştır. Batılı devletlerle karşı karşıya gelmemek adına Arap dünyasıyla ilişkilerini en alt düzeyde tutmuş ve böylece bu dönemde Orta Doğu’dan uzaklaşmıştır. Filistin de aynı coğrafyada yer aldığından Türkiye’nin kayıtsızlık politikasından nasibini almıştır. Özellikle 1929’da Araplar ve özellikle ve Avrupa’dan gelip Filistin’e yerleşen arasında yaşanan gerginlikte Türkiye’nin herhangi bir tepki vermediği görülmüştür. Bu süreçte Filistin konusunda Müslüman toplumların dikkatini çekmek amacıyla 1931 yılında düzenlenen Kudüs Kongresi’ne Türkiye’nin katılımı ve Filistin ile ilgilenmesi önemlidir ancak sonrasında kayda değer bir gelişme yaşanmamıştır (Sırım, 2021: 287).
1945 ve 1947 seneleri arasında Filistin’in taksim edilmesi meselesi1 gündemdeyken Türkiye Arap ülkeleriyle aynı safta yer alarak Filistin’in bölünme kararını reddetmiş, Filistin’in bağımsızlığından yana desteğini göstermiştir. Bu gelişme, Türkiye’nin sadece Filistin’le değil diğer Arap ülkeleriyle de ilişkilerinin hem siyasi hem de ekonomik yönde olumlu şekilde ilerlemesine sebep olmuştur. Fakat bu birliktelik, Filistin’in taksim edilmesini engelleyememiş ve Birleşmiş Milletler Filistin Özel Komitesi (UNSCOP) tarafından 3 Eylül 1947’de hazırlanan plan, BM Genel Kurulu tarafından 29 Kasım 1947’de 181 (II) sayılı karar olarak kabul edilmiş ve 1948’de İsrail kurulmuştur (Said, 2006: 17). Aynı sene Arap dünyasıyla Türkiye’nin arasını açan bir olay gerçekleşmiş, Arap Devletleri UNSCOP kararına karşı çıkarken, komiteye üye olan Türkiye lehte oy kullanmış ve kararın kabulünde aktif rol oynamıştır. Ancak Orta Doğu ülkeleriyle Türkiye ilişkilerini neredeyse kopma noktasına getiren asıl olay, İsrail’i resmen tanıyan İslam dünyasından ilk ülkenin Türkiye olmasıdır.
Cumhuriyet’in ilk çeyreğinde Türkiye, Batılılaşma politikasını merkeze alarak ilerlemeyi seçmiş ve yeni kimliğiyle Orta Doğu’dan uzaklaşmıştır. Bu nedenle de o dönemlerde Türkiye’nin Filistin konusuna mesafeli yaklaştığı görülmüştür (Bozbaş & Aslan, 2017: 76). Böylece Batılılaşma hedefiyle izlenen politikalar ülkeyi kaçınılmaz bir diplomatik ikileme sürüklemiş; İsrail’i tanıma kararı, Filistin meselesine yabancılaşma pahasına, Arap devletleriyle olan ilişkilerin stratejik olarak askıya alınmasına neden olmuştur. Sonuçta 1923-1949 döneminde Batı eksenli yeni kimlik inşası öncelenirken, İsrail sorunu ve Filistin mesafeli yaklaşılan konular olmuştur.
DİPNOTLAR
- 1.Bkz. BM Taksim Kararı
AYRICA BAKINIZ
KAYNAKÇA
- Berkes, Niyazi (2012). Türkiye’de Çağdaşlaşma. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
- Bozbaş, Gökhan & Aslan, Selçuk (2017). “Cumhuriyet Halk Partisi”. Gökhan Bozbaş (Ed.), Filistin Meselesi Türkiye’de Siyasi Partilerin Filistin Meselesine Yaklaşımı. (s.75-98). İstanbul: Tezkire Yayınları.
- Kara, İsmail (2017). Cumhuriyet Türkiye’sinde Bir Mesele Olarak İslam 2. İstanbul: Dergâh Yayınları.
- Said, Edward (2006). Kış Ruhu, çev.: Tuncay Birkan. İstanbul: Metis Yayınları.
- Sırım, Veli (2021). “Türkiye’nin Tek Parti Dönemi Filistin Politikası ve Filistin’le Ekonomik İlişkileri”. Journal Of Emerging Economies and Policy, 6 (1), 284-294.
ATIF İÇİN
ATIF İÇİN
Kesenci, Merve. “Türkiye (Tek Parti Dönemi)”. Filistin Sözlüğü. ed. Hasan Yücel Başdemir - Metin Uçar. 1513-1514. Ankara: Anadolu Ajansı - AA Kitap, 2026.